Luísa Villalta, un estado de conciencia

Unha das cousas que máis admira cando un le a Luísa Villalta é a súa fonda capacidade autoindagatoria, a súa consciencia plena do artefacto literario. A escritora coruñesa non só foi unha gran voz nos distintos xéneros que cultivou, senón que acompañou a súa praxe creativa de constantes e profundas reflexións a propósito das orixes, sentido e finalidade da arte da escrita.

Cómpre, pois, aprender o sentido da súa biopoética, comprender por que o legado de Luísa Villalta é un dos herdos culturais máis sobranceiros do noso tempo e como o seu exemplo e a súa escrita poden, e deben, irradiar as presentes e vindeiras xeracións.

E ti, xa es do club do galego?

Un texto esencial para aprehender a súa ontoloxía literaria é o microensaio “Sobre un certo estado de conciencia” (El Correo Gallego, 3 de agosto de 2000). Deitou nel verbas que gravan a lume as coordenadas nas que se moveu toda a súa creación: “Comprender é un estado de conciencia orixinado por un desarranxo na concepción previa do mundo e produce, como consecuencia, a irrupción dunha expresión. En min este estado de conciencia fai ferver, por veces durante moito tempo, un magma informe que busca unha forma e, cando por fin a adopta, resulta unha forma que se podería ouvir: unha melodía, melodías contrapunteadas, harmonías e disonancias (...). Destas melodías constrúo a miña “palabra melódica” que, penso, é toda poesía e, polo tanto, tamén a que eu fago (...) Por suposto, nalgures permanecen os temas (...) Os temas son moi poucos. A vida e a morte. Talvez só a vida (ou só a morte) (...) Os temas non son meus, son o mundo mesmo. E, á vez, o mundo mesmo son eu. O tema é o que me fai a min comunidade: unha preocupación polo devir da humanidade, unha maneira galega de ser humana, unha preocupación polo devir de ser galega”.

Luísa Villalta, a muller que non facía as cousas a medias

Nunha liña converxente, en 1994 confesaba que, se lle preguntasen cales eran os temas sobre os que lle gustaba ler ou escribir, diría que eran o coñecemento da verdade, do auténtico ser das cousas (a auga, o sal, a terra, a vida). E tamén o coñecemento dela mesma afiando os coitelos da penetración no ser das cousas (a dor amarga, o sal das bágoas). Ítem máis, os cambios que violentan esa comprensión, os cambios que volven as cousas o que non eran, o que xa nunca serán (o acedo). Doutra parte, os seus propios cambios como cousa entre as cousas, ou sexa, a resistencia. E, por último, a prolongación dese coñecemento, o amor, a comunicación. Dese xeito, coidaba Luísa, todo canxaba novamente na fórmula máxica pompeiana que poetizou en Rota ao interior do ollo: o que molla e descende (o sal de “Rotas”), o que arde e ascende (o amargo de “Opera”), o que cambia e apodrenta (o acedo de “Tenet”), o que se curva e endereita (o agre de “Arepo”) e o que se sementa e colleita (o doce de “Sator”).

Sons e palabras

Destarte, coido que é posible concluír que a escrita de Luísa Villalta ancora en cinco liñas de forza principais ou epifonemas:

• 1) A Música: arxila principal en poemarios como Música reservada e mais Ruído e, claro está, en O outro lado da música, a poesía).
• 2) A Coruña e a Nación: en toda a súa obra hai unha innegable radicación galega e, particularmente, coruñesa, ben notoria nos libros En concreto e Papagaio, vinculación ao territorio que vai unida a unha afirmación identitaria que nalgún caso teluriza parabolicamente, como en As chaves do tempo).
• 3) A vindicación xenérica: que afirma a condición de muller e loita por dinamitar toda discriminación, silenciamento e infravaloración por parte do patriarcado, patente en versos como os de “Ritos de resistencia” ou Papagaio e en non poucos artigos.
• 4) A Metapoética: en todo momento, en infinidade de versos, Villalta interrógase sobre o oficio literario, o sentido da escrita, o valor e función da mesma.
• 5) A capacidade de intervención na realidade, no social: a palabra, as palabras como ariete para penetrar o sentido último dos seres e das súas circunstancias e, sobre todo, para amosar a súa adhesión reivindicativa coas e cos máis desfavorecidos, violentados e oprimidos, como acontece en Papagaio e noutros versos, relatos e ensaios que empatizan con causas como a dos represaliados por mor da Guerra Civil, a loita libertaria dos pobos saharauí e palestino ou a fera crítica á coitelada do Prestige.

Así vía o mundo Luísa Villalta e ese foi o inmenso legado literario que nos deixou. A súa era unha filosofía ética e estética insubornable, radical por beber da raíz, de expresión altamente elaborada e concreción densificada, que tiña claras cales eran as bandeiras a defender: un estado de conciencia.

Suscríbete para seguir leyendo