Luísa Villalta, a muller que non facía as cousas a medias

Porque talvez,/ mañá sexa o recordo que me habita/ de tantas despedidas que amañecen,/ de tanto desguazar-se,/ para ser, ao fin, un ser con todo.

Estes versos do libro “Música reservada” (1991) de Luísa Villalta convidan a lembrar a autora homenaxeada este ano polo Día das Letras Galegas. Durante toda a semana e especialmente o vindeiro venres, a Galicia autonómica e as Galicias espalladas polo mundo admirarán a súa obra musical, poética, teatral, de ensaio e de xornalismo de opinión. Mais quen era ela? Como a lembran os seus seres e amizades queridas?

O punto de partida é a familia coruñesa na que naceu no 1957 e, dentro dela, a súa irmá, Susana Villalta. “Ela escribiu desde sempre –recorda– pero empezou máis en serio, por dicilo dalgunha maneira, cando empezou a estudar Filoloxía. Cando chegaron os primeiros recitais, comentábao coa familia pero sen darlle moita importancia. Ela era moi sinxela”.

Toda creadora literaria comeza por ser unha apaixoada lectora e a Luísa Villalta foino. “Cando era nena, gustábanlle moitísimo as historias e os contos. Como mostro no libro que publiquei – ‘Luísa Villalta, a nosa estrela’ (Teófilo) memorizaba as historias con todo detalle, os puntos, as comas e cando había que pasar folla, aprendédoo todo dun día para outro”.

Para Susana, de menor idade que Luísa, escribir ese libro era vital porque “quería achegar a parte humana de Luísa que é tan importante como a literaria. Para nós, a súa bondade, a convivencia con ela, era importante dála a coñecer porque era unha persoa magnífica e marabillosa. Esa bondade era o que lle facía a ela mirar as cousas para que foran xustas para a sociedade, para a muller”.

En breve, publicará outra obra con Teófilo Edicións sobre Luísa, “Palabra de irmá”, con anécdotas ao redor da vida familiar e destinada ao público adulto con gran presenza de fotografías do arquivo da familia, moitas delas inéditas.

Como terra e árbore,/ en palabra e música/ desune-se o ser./ Na firme realidade/ do chan, nós camiñando:/ tambor dos pasos./ A palabra é eco/ do later rigoroso/ a sua efíxie móbil. [ Versos de “Música reservada”]

Descubrir a figura de Luísa Villalta implica tamén afondar nos seus primeiros pasos na música, unha das súas grandes paixóns. “Miña irmá máis eu empezamos no conservatorio desde nenas cos estudos musicais, o solfeo. Ela remataría o grao superior aprendendo a tocar o violino”, recorda Susana.

No conservatorio, coñecería ao que sería o seu futuro marido –do que acabaría divorciándose– e a grandes amigos cos que fundaría o grupo Escaino.

Este “naceu porque había dous irmáns, Paulino Pereiro e Xosé Luis Martínez Pereiro. Co tempo, Paulino casou con Luísa e ademais de clarinete, flauta e guitarra sumouse o violín ao grupo. Despois, chegou un momento no que necesitaban un percusionista e aparecín eu en escena”, rememora o xornalista e músico Juan Fernán Bello quen lembra que o seu repertorio estaba formado principalmente por música instrumental.

“O 80% do repertorio érao pero tamén tiñamos pezas cantadas. Recordo unha ‘Chora a fame’, baseada nos textos do poeta caboverdiano Gabriel Mariano”, engade.

Ata hai un ano, integrantes e amizades de Escaino pensaban que o legado musical do grupo desaparecera, pero a celebración do Día das Letras Galegas para Luísa fixo que se atopara unha antiga cinta de casete con cancións da banda.

“Hai unha gravación dun concerto celebrado en Santiago o 9 de nadal de 1980. Foi feita por Firuco, o técnico de son que viña connosco aos concertos. Non nos dixera que estaba gravando. A cinta de casete tíñaa Luis Pereiro, chegou ás miñas mans e xa está dixitalizada”, comparte Bello.

O grupo non gravou disco. “Hoxe é moi doado pero daquela era moi difícil... A finais dos 70 ou principios dos 80, todo era analóxico. Pensouse a posibilidade pero non se materializou”, sinala o presentador e músico Juan Fernán Bello.

Daquela época, Bello recorda a Luísa “chegando case ao virtuosismo tocando o violín. Tocaba moi ben e cantaba moi ben cunha voz moi doce. No grupo, nalgunha peza, tocaba a guitarra. A interpretación era sempre exquisita. Tiñamos un ensemble cunha capacidade sonora moi bonita, moi especial”.

Bello inda lembra a Luísa “estudando no seu fogar o violín. Escaino ensaiaba na súa casa familiar, na rúa Vila de Laxe na Coruña. Ela cando casou quedou vivindo alí e foi alí onde morreu”, no 2004 a causa dunha meninxite fulminante.

O músico tamén a destaca como “unha muller cun carácter humanista, moi sensible ante calquera manifestación artística e con moita profundidade intelectual”, quizais o eixo transversal da súa existencia.

ENTENDER ou viver?/ Eis a cuestión./ Entender, iso é o intelixíbel:/ A vida non é mais que un substantivo./ Como a hora, o dia, a man e a calavera. [do libro “Ruído”, 1995]

“Gostaba de debater; era unha persoa con moita curiosidade. Ás dúas gustábanos filosofar. Ela era un ser libre e para selo intentaba ser máis consciente”, comenta a poeta e xornalista Eva Veiga que vén de publicar con Pilar Pallarés “Luísa Villalta. Así vou eu, formando parte” (Chan da Pólvora) cunha escolma de 77 poemas de Luísa –un por cada ano que tería se seguira viva– e varios textos complementarios delas sobre a creadora e a súa obra.

Recorda Eva Veiga que a coñeceu “nunha presentación dun libro. Veume falar. Ela acababa de publicar o ensaio ‘O outro lado da música, a poesía’ e eu díxenlle que viña de lelo. Falamos e quedamos para tomar un café outro día. Foi así como empezou a nosa amizade”.

Veiga lémbraa como “unha persoa moi seria pero non ríxida aínda que tiña un fino sentido da ironía e do humor. Tomaba con rigor o traballo e todo o que facía. Tamén era discreta, afable, cordial pero a característica que máis destacaría é que era tremendamente xenerosa no material, no tempo, na atención”.

“Luísa Villalta non aceptaba dogmas de ninguén”

Sobre a tensión entre o destino e a liberdade á que fai referencia Veiga –en “Así vou eu, formando parte”– sobre a vida e obra de Villalta, fai fincapé en que “esa tensión témola todos. Pero nela era unha reflexión permanente: esculcar onde estaba condicionada para que non lle condicionara e ser máis libre. Por iso traballaba tanto a consciencia e a autoconsciencia. Era o único modo de acadar a liberdade”.

Veiga engade que Villalta “era un ser en proceso autoesixente de construción de si mesma, buscando ser mellor cada día”. Nese camiño para ser “unha muller de principios que elixía ela (...) sempre aberta ao cambio”.

Nese proceso, houbo unha reviravolta determinante: aprobar as oposicións para ser profesora en institutos, xa que era filóloga; estudara en Compostela. No libro de Pallarés e Veiga, sinalan que a escolla da literatura para deixar á marxe a música foi “difícil”.

“Ela daba clase, tocaba música con rigor –na Orquestra de Santiago e despois na Xove Orquestra de Galicia– con ensaio diario e empezaba a escribir. Tivo que escoller. Non podía facer todo porque tería que facelo a medias e iso non ía coa súa personalidade. Luísa entregábase 100 por cento a calquera cousa que facía. Elixiu a escrita. Custoulle pero é revelador de como afrontaba a vida. Coa poesía, ela fixo un traballo musical. Para ela, a poesía nacía dunha experiencia musical. Cada libro era unha partitura diferente”.

SON, somos, seremos unha vibración convulsa,/ certidume tremulante, aspereza,/ torsións que fan de nós un timbre irrepetíbel,/ sonido sinónimo de nós. [En “Ruído”, 1995]

Entre esas partituras, atopamos “Música reservada” (o seu primeiro poemario), “Ruído”, “En concreto”, –estes tres reunidos en “Pensar é escuro. Poesía reunida” (Galaxia)– e “Papagaio” . Este foi editado por Láiovento con fotos de Maribel Longueira e fala con honestidade e respecto das prostitutas e do barrio arrasado no que traballaban para ser ocupado pola especulación inmobiliaria. Hoxe está descatalogado; só atopamos unha selección de poemas en “Así vou eu, formando parte”. Luísa tamén editou obras teatrais e ensaios como “O outro lado da música, a poesía” (Galaxia), editorial esta última que está a piques de reeditar a recompilación dos seus artigos de opinión en A Nosa Terra e que se publicaron baixo o título de “O libro das colunas”. Nestes artigos amosaba a súa inquedanza política (formaba parte da base do BNG), social, feminista, galeguista.

Quen lembra a súa andaina poética é o editor de Espiral Maior, Miguel Anxo Fernán-Vello, quen primeiro a coñeceu no conservatorio da Coruña. “Un día ensinoume os seus textos poéticos e descubrín a Luísa poeta. Pouco despois publicou ‘Música reservada’”, lembra.

Para el, a súa máxima expresión poética atópase en “En concreto”, Premio Espiral Maior. “Hai unha madurez definitiva como poeta alí. Ela faise poeta e escritora a medida que deixa de ser violinista. É unha deriva vital acompañada polo feito de aprobar as oposicións coas que pasou a ter un traballo fixo, unha seguridade. Polo medio, está a separación coa súa parella, o gran compositor Paulino Pereiro. Os dous daban clases particulares de música”, sinala o tamén poeta.

Fernán-Vello resalta que da súa obra, chamáballe a atención “a perfección formal, a estrutura do poema como un artifacto en si mesmo, sometido ao ritmo. O musical é unha constante. A súa poesía voi evoluíndo pero é moi elaborada no sentido conceptual e simbólico. É unha poesía culta que toca a condición humana”.

Sobre a súa última obra, “En concreto”, dedicada á cidade da Coruña onde naceu, Vello expresa que ela non a chegou a ver publicada. Ela valoraba moito o premio Espiral Maior. Por desgraza, o libro saiu uns meses despois de falecer ela”.

Miguel Anxo lembra aquel funesto día –6 de marzo de 2004–: “Falamos o día anterior por unha reunión da Asociación de Escritores. Eu ía á cita cando me chamaron para darme a nova de que falecera. Foi un golpe tremendo. Xa non fun a Compostela. Dei volta para A Coruña. Suspendeuse a reunión. Ela era unha persoa de trato exquisito e elegancia. Quedamos moi afectados durante moito tempo”.

Esa mágoa para os que quedaron prosegue nos nosos días e enchoupa aos que agora a descobren ou lembran porque como escribiu na obra póstuma e inacabada “As palabras ingrávidas”: As redes/ da inmortalidade/ recollen o cardume/ do medo:/ cada día somos/ superviventes/ ou alimento/ para os que/ sobrevivan.

Suscríbete para seguir leyendo