13 de febrero de 2020
13.02.2020

O gaiteiro e saxofonista que fixo un disco de jazz coa cantiga da tía avoa

"Cando, con 5 ou 6 anos, fixen soar unha gaita foi unha sensación máxica, semellante a cando escoitei a Coltrane por primera vez"

13.02.2020 | 02:24
Xosé Miguélez, co saxo e a gaita. // Carlos Peteiro

Xosé Miguélez (Ourense, 1972) coñeceu á súa tía avoa Amparo dunha maneira que nunca fixera, moitos anos despois dos seus únicos recordos, cando el era un neno e aquella muller grande o agasallaba con biscoitos as veces que a visitaba na casa. Morreu e aínda era un cativo. No 2017, investigando na biblioteca do conservatorio por outra razón, descubriu que a musicóloga suíza Dorothé Schubarth acudira en 1981 á aldea de súa nai, en Cerdedelo (Laza), durante unha estadía en Galicia por afán etnográfico. "Vin a lista de informantes e estaba o nome da tía avoa. Foi como se atopase unha especie de mensaxe no tempo. Aí se me ocorreu a idea de tentar compoñer algo a partires desa melodía". O resultado foi 'Ontology', un álbum editado pola discográfica estadounidense 'Origin records'. Un disco de jazz que exporta a outros mundos unha historia galega de antano. A obra dun saxofonista que comezou sendo gaiteiro.

"Meu pai era funcionario da Deputación de Ourense e, estando Vitorino Núñez de presidente, arrancou a Escola de Gaitas, con Manolo Brañas, antes de que chegara Foxo. Eu era moi pequeño na primeira clase", lembra Miguélez. "Debía ter 5 ou 6 anos e fun chorando porque non me apetecía moito, pero tras esa primeira experiencia volvín encantado coa música. Engancheime, e ata agora".

No conservatorio profesional de Vigo, imparte aulas de música tradicional galega así como iniciación ao jazz. "Esa clase inicial á que fun na escola de gaitas da Deputación, o primeiro momento no que fixen soar o instrumento, foi unha sensación máxica. É semellante a cando escoitei a Coltrane por primeira vez. Son sons que escoitas e que se quedan gravados na túa memoria". A emoción non entende nin de xéneros nin de categorías. "A Muiñeira de Ponte Sampaio, na gaita, é un deses temas fermosos que desfrutas tocando e a xente escoitando. En jazz, Body and Soul, ou Skylark, de Hoagy Carmichael. Podes tocalas un millón de veces pero sempre emocionan".

Pechou en 1990 a etapa na banda de gaitas da Deputación mais nunca deixou de lado o primeiro instrumento do que se namorou. "No 2002 empecei a dar clase de música tradicional no conservatorio. Toco a gaita moito e, como é probable que convoquen oposicións, estou nun momento de adicarlle bastante tempo a nivel de estudo. En todo caso, as clases obrigan a estar en forma. Teño alumnos que se atopan nos últimos anos de formación e tocan moi ben, de modo que se me deixara levar non sería capaz de seguilos".

Miguélez foi o primeiro galego que acadou a titulación no Ciclo Superior de Música Tradicional, en 2016. A súa primeira experiencia docente tívoa xa na mocidade. "Con 13 ou 14 anos había xente que me chamaba para dar clase. Foi algo máis profesional a partir dos 18 o 19, pero daquela tamén me centraba no deporte. Cando esa vía se esgotou, decidín adicarme profesionalmente ao ensino, e comecei a dar clase na escola de música tradicional de Ourense, e despois xa xurdiu o do conservatorio. A partires de aí, paralelamente, empecei a a estudar jazz co saxofón".

A música tradicional, explica, "ten unha compoñente de improvisación bastante grande. Na gaita, en toda a parte de ornamentación ou preludios, polo que era algo que xa tiña avanzado. O jazz sempre me gustou e escoitei desde pequeno. Cando Alberto Conde me chamou para o seu grupo, con el tocaba flautas e gaita e sorprendeume como eles entendían a música, aparte da improvisación. Resultoume chamativo e vin que se me podía dar ben".

Voz autorizada para comparar os dous instrumentos da súa vida, con experiencia como intérprete, compositor e docente de ámbolos dous, Miguélez di: "A gaita é máis doada no inicio e máis difícil despois, porque ao ser un instrumento máis antigo, cando o queres meter en estilos de música máis modernos os recursos non se adaptan ben. O saxo é máis difícil ao principio pola parte mecánica e de emisión do son. As dixitacións non coinciden. Na gaita non tes o control na emisión de son. Son instrumentos de vento pero parécense pouco ou case nada".

A súa irrupción no jazz non chegou tan cedo como na gaita, pero foi resolta e constante. Comezou da man de músicos galegos como Roberto Somoza, Alberto Conde ou Andrés Rivas, e licenciouse en jazz pola 'Esmae' de Oporto. Acadou un mestrado en jazz performance na "Guildhall School of Music" de Londres, grazas á formación que recibiu de Jean Toussaint, quen foi integrante dos lexendarios The Jazz Messengers. Complementou a súa formación xunto a músicos como Jean-Michel Pilc, Chris Cheek, ou Matt Otto. Este último, saxofonista tamén, produciu o álbum e deulle a idea de basear 'Ontology' a partir dun só motivo de catro notas. A musicóloga Dorothé Schubarth envioulle a grabación orixinal de súa tía avoa, recitando e cantando. Ela, case 40 anos despois, pecha o disco.

Esa trascendencia no tempo e no espazo queda resumida no título, tan metafísico. "Gústanme as conexións entre a música e a filosofía. Se intentas entendelas hai un vínculo máis profundo coa música. Dáse unha conexión tamén co que representamos como ser humanos e a importancia que ten a música na nosa evolución, así como que todas as composicións estean feitas a partires desa cantiga que deixou a miña tía avoa gravada, sen que eu o soubera".

O directo, "máis ca 100 ensaios"

Miguélez gañou con 'Ontology' o premio Martín Códax da Música, na categoría de jazz e músicas improvisadas."Creo que o talento está un poco sobrevalorado, isto é máis que nada traballo, motivación e ter a sorte de atopar músicos que me axudaron bastante". E a bagaxe que dan os concertos. "Tocar moito en público é fundamental. Un concerto vale máis que 100 ensaios". Para ter éxito no directo, "hai que crear unha conexión o máis forte posible co instrumento e entrenar o oído para ser capaz de recoñecer o que escoitas e responder en tempo real. Cando estás no escenario trátase de que sexa un proceso o máis subconsciente posible, e de pensar o menos posible no momento armónico ou rítmico, no que vas tocar, para deixar que sexa o subconsciente o que faga o traballo e que o ego interfira o menos posible. Deixar que a música te leve onde queira ir".

Con independencia dos coñecementos musicais entre artista e público, ás veces fórmase un vínculo, e ese instante é transcendental. "É cando realmente te sentes conectado coa música e supera o que es como individuo. Son conexións que non se producen a base de pensar, senón de deixarse levar. Se es capaz de entrar nesa especie de trance, a diferenza entre quen interpreta e escoita música é realmente inexistente. Son por eses momentos polos que pagan a pena todos os anos de esforzo e sacrificio".

O próximo verán nacerá o seu próximo álbum, unha gravación en estudio en Oporto. Pretende presentalo en novembro. O neno gaiteiro, o adulto do saxo, seguirá avanzando.

Compartir en Twitter
Compartir en Facebook

GALICIA EN VINOS

Galicia en Vinos

Todos los vinos de Galicia

Consulta aquí todos los vinos de las cinco denominaciones de origen de Galicia