«A literatura como medio de vida segue sendo precaria»

Escribe sobre todo narrativa infantil e xuvenil, aínda que tamén ten novelas para adultos. Onte, An Alfaya recibiu o Premio Laxeiro 2026 nun acto no MARCO de Vigo, no que se lembrou ao intelectual Xesús Alonso Montero, falecido recentemente e galardoado en 2023. A autora viguesa estivo arroupada por familiares, amizades, editores, artistas e representantes da Fundación Laxeiro, da corporación municipal e da Xunta.

Na súa intervención, Alfaya asegurou que, fronte ás inxustizas sociais, ela esgrime a única arma que ten: a palabra, e reivindicou o papel da cultura. «Humanízanos e dános esperanzas», expresou. O Padroado da Fundación Laxeiro recoñeceu a «súa prolífica produción, a gran versatilidade da súa escrita e o talento para dirixirse a público infantil, xuvenil e adulto, conformando unha obra heteroxénea que ten contribuído á renovación da literatura actual en lingua galega», segundo leu Carlos García-Suárez, secretario xeral do padroado da Fundación Laxeiro.

O escritor Francisco Castro, que foi o encargado de facer a semblanza da premiada, dixo dela que é unha escritora con voz propia e unha mirada humanista, e unha digna herdeira de Rosalía de Castro. Pechou o acto o alcalde de Vigo e presidente da Fundación Laxeiro, Abel Caballero, quen felicitouna pola súa produción literaria e a súa capacidade de transmitir.

-Que supón para vostede recibir o Premio Laxeiro?

-Pois mira, hai premios aos que un se presenta e hai premios aos que presentan a outros. Este é un deses premios cos que non contas, pero cando o recibes resulta sorprendente, porque non sabes cales son realmente os teus méritos para que alguén, entre tanta xente do mundo da creación, pense que este ano ti podes ser a persoa destacada. Primeiro chega a sorpresa e logo un profundo agradecemento, porque son premios honoríficos, non teñen dotación económica, pero si supoñen un recoñecemento a unha traxectoria, e iso sempre é algo moi valioso.

-Na súa semblanza, Francisco Castro referiuse a vostede como herdeira de Rosalía de Castro. Que lle parece isto?

-Pois, como todo, unha honra máis. Evidentemente, cando alguén te sitúa como referente xunto a Rosalía de Castro, que é o referente feminino e feminista, de apertura a toda a literatura e, en especial, a todas as mulleres literatas que viñemos despois, é un orgullo enorme. Síntome moi identificada coa súa obra e, aínda que son máis escritora de narrativa ca de poesía, creo que na miña prosa hai moita prosa poética. Bebo das fontes rosalianas, así que para min é un auténtico piropo. Está claro que ela abriu o camiño nunha época moi complicada. Non sei como está agora a situación para as escritoras; parece que hai moitas, pero non sei como o ves ti.

—Vostesde escribe para o lector infanto-xunevil. Como enganchar á rapazada nun mundo cheo de videoxogos?

A tecnoloxía é unha arma complexa, pero non podemos ir contra os tempos. Cando apareceu o libro electrónico, quen temos un amor especial polo papel e somos analóxicos de nacemento estabamos moi asustados. Había moito medo a que substituíse o libro, pero, afortunadamente, o libro en papel está sobrevivindo. O certo é que o final do século XX e todo o século XXI son tecnolóxicos en todos os sentidos, e non podemos poñerlle portas aos avances. Creo que a clave está nunha regulación axeitada e nunha convivencia sa. Non se trata de responsabilizar a tecnoloxía, senón de atraer aos nenos mesmo a través dela e conseguir que convivan ambos os dous mundos sen sinalar culpables.

—A literatura infantil e xuvenil segue a pecar ás veces de exceso de didactismo?

Eu, na miña literatura, procuro evitar o adoutrinamento, o didactismo e a moralina. Aínda que escolla temas sociais, intento que os lectores non noten que os estou aleccionando. Eu intento abordar calquera tema con respecto, sen condicionar, desde a igualdade, o coñecemento e o desfrute, normalizando as situacións. O meu primeiro libro, «O caderno azul», tiña como protagonista unha nena con sida nos anos nos que esta enfermidade estaba moi presente. Foi complicado conseguir que o personaxe non dera pena nin fose tratado como unha pobriña, senón como unha máis, cunha circunstancia concreta, e que os lectores se achegasen desde o respecto. Normalizar esas situacións dentro da historia é fundamental.

—A literatura infantil e xuvenil continúa a ser considerada unha literatura de segunda?

Si. As preguntas non mudaron moito en vinte ou trinta anos: «Para cando unha novela adulta?», como se unha empezase a ser escritora só cando publica para adultos. Eu tamén publiquei libros para adultos, aínda que aproximadamente o 80% miña obra é infantil e xuvenil ou de transición. A ningún escritor adulto se lle pregunta cando vai escribir un libro infantil. O xénero hexemónico segue sendo a narrativa adulta, despois veñen os libros de relatos, a poesía e, por último, a irmán pobre: o teatro. Segue habendo moita infravaloración, e se ademais se trata de literatura infantil ou xuvenil escrita en galego, engádese outro lastre: considérase literatura menor e minoritaria.

«Eu, na miña literatura, procuro evitar o adoutrinamento, o didactismo e a moralina»

—Cal é a situación actual das escritoras no ámbito editorial? Atopan máis dificultades para publicar?

Hai moitas escritoras, sobre todo no mundo da poesía, aínda que tamén homes, por suposto. Na narrativa segue habendo moitísimos máis homes ca mulleres. Por outra banda, a literatura como medio de vida segue sendo precaria e as editoriais tamén se atopan nesta situación. Creo que vai en consonancia co mundo no que vivimos, que está bastante precarizado. Ese aumento non mellorou necesariamente a proxección: hai máis cantidade e supoño que tamén calidade, pero o mercado non dá para tanta xente. Aínda así, o amor pola escrita é tan grande que, á marxe de que nos procure ou non unha compensación económica que nos permita vivir dela, a maioría non podemos renunciar ao que nos achega, como acontece co resto das artes.

—Como ve o mundo?

O meu carácter é bastante pesimista, pero tamén esperanzado. Pode parecer un oxímoro, pero é así. A historia demóstranos que o ser humano tropeza unha e outra vez coa mesma pedra, pero iso non significa que deixemos de intentalo. Aspiramos á utopía, aínda que saibamos que o é. Aínda así, erguémonos cada día coa esperanza de que algo faga clic e cambie. Dentro dese pesimismo hai un pequeno optimismo que nos empurra a crear arte en todas as súas dimensións, a levantarnos cada día e a atoparlle sentido á vida. Se só nos quedásemos co prosaico, non fariamos nada. A necesidade de transformar o mundo dalgún xeito segue aí.

—Que pode facer a cultura?

Todos temos días horribles e, de súpeto, chegamos a casa, lemos unha novela ou vemos unha película que nos reconcilia co mundo. Acabo de ver a última película de Isabel Coixet, «Os tres adeuses». É moi dura, pero está contada con tanta sensibilidade que non saes igual que entras.

Suscríbete para seguir leyendo