«A reticencia a pensar en nós como fillas de migrantes é parte dunha construción xenófoba da que participamos»

Nada en Barcelona, filla de labregas que migraron e cuxas orixes se sitúan en Chandrexa de Queixa, a escritora Brigitte Vasallo vén de publicar en Anagrama «La fosa abierta», un libro no que impugna dous silencios: o da historia familiar, imposto pola violencia de xénero, e o da historia política, imposto pola ditadura e Transición.

Tendo como eixe o desmantelamento do campo precapitalista no sur de Europa coa chegada dos denominados «milagres» económicos dos anos 50, a autora elabora un ensaio no que engarza os mundos da tradición oral e escrita, así como o da memoria individual e a posibilidade do relato colectivo.

A primeira presentación terá lugar mañá venres en Santiago de Compostela, ás 18.00 horas, na Casa das Máquinas, onde a escritora estará acompañada por Gena Baamonde e Gutier Álvarez.

—Que a leva a explorar as súas orixes de Queixa neste libro?

A vida e ter a sorte e posibilidade de poder retornar, de facer un retorno tamén co pensamento, porque volver a Queixa marca un xeito de pensar e entenderse. Tamén a pregunta de quen son, porque na diáspora sempre hai que facer a escolla entre o que es e esa aposta de futuro de ser e de lugar a onde chegaches. A verdade é que esa non é toda a verdade do que somos, porque non só está no lugar de onde marchou a nosa xente, senón tamén no tránsito, que para min é un espazo real. Esta era unha construción que quería explorar e plasmar no libro, porque tamén é o traballo que estou facendo na actualidade.

—Ante o auxe dos discursos de odio por parte da extrema dereita é se cadra máis preciso que nunca reivindicar esa identidade migrante dentro do propio territorio presente en «La fosa abierta» e en boa parte da poboación galega e española.

Para min é fundamental, creo que parte desta reticencia que temos ás veces as que somos fillas de migrantes interiores, interiores de Europa e que nin sequera marchamos cara América, as que xurdimos desa migración do rural cara outros lugares a partir do «milagre económico», esa reticencia a pensar en nós mesmas como fillas de migrantes forma parte dunha construción xenófoba da que participamos, porque participamos con autoxenofobia. A esperanza está en que se nós mesmas o entendésemos e estivésemos orgullosas de ser fillas de migrantes, cando as dereitas e as extremas dereitas lanzan eses discursos, sentiríamonos máis interpeladas e un maior desexo de defender o que somos.

—Durante anos predominou o relato de que o futuro estaba na cidade, tivo lugar o éxodo rural e, hoxe, atopamos a boa parte da poboación intentando regresar. Converteuse a cidade nunha trampa?

Un dos éxitos da industrialización e do mundo urbano é o éxito narrativo, que consiste en dicir que o capitalismo e industrialización era o único camiño para saír da fame, da miseria, e que é certo que existiron, pero hai que ter en conta que esas condición non eran innatas do campo, senón das condicións históricas do momento. O que nos explica a industrialización é que a única solución para a vida digna era entrar no capitalismo e ao mesmo tempo desprezar o resto, que non hai no rural nada recuperable, nada que nos poida ensinar algo, de maneira que non queiramos ir ver como é, procurar esa nosa xenealoxía de xeitos que non sexan coloniais. Con respecto a se a cidade é unha trampa, si, e penso varias cousas: por un lado hai un relato ben interesante que di que todos os acontecementos presentes que se deron como loitas sociais e do colectivo LGBT, por exemplo, naceron na cidade. Dicimos que o rural é homófobo, que é machista, cando en realidade hai machismo e homofobia en todas partes. Parece que na cidade hai algunhas cousas malas e no rural é todo malo. E sobre o que chamamos éxodo, a min gústame falar de expolio, porque se expolian os recursos naturais e tamén as vidas humanas que son parte dos recursos: fomos expulsados durante unha época concreta da historia, fomos expulsados desa vida nosa para servir de man de obra a outra vida que a reclamou. Aí hai unha mutación porque non falamos dunha paisaxe, senón dun territorio. O mundo labrego é distinto do urbano e na diáspora hai unha mutación, pero agora as cidades son moi pesadas e queremos volver como xente urbana que se instala no campo, o cal é unha lástima, porque aí perdemos todo o que nos podería achegar esa sociedade que, con todas as súas faltas e carencias, non foi a que xerou o cambio climático, por exemplo. Todas as ensinanzas que aínda temos latexando en Galicia non as imos ver, non as imos entender, porque volvemos dende unha superioridade urban a sinxelamente instalarnos nunha paisaxe máis amable, pero o campo non é paisaxe, é territorio, e oxalá tivésemos humildade dabondo para instalarnos dende a escoita, porque penso que hai ensinanzas de futuro importantes.

—E as redes sociais inflúen en que se venda o campo e o rural como decorado de fin de semana e non como un territorio que habitar.

Totalmente, e está vendéndose como parte dese mesmo pensamento urbano só que nun contexto distinto. Ese campo do que falamos, esa xenealoxía nosa non é parte do pensamento urbano cun decorado distinto, é outra cousa. É difícil porque é un reto para o propio marco do pensamento. A perspectiva decolonial deunos moitas ferramentas para iso e en toda esa superioridade de pensamento urbano que herdamos, ese desprecio para o rural en si mesmo, é o primeiro a desmontar para poder mirar e poder ver. Para entrar nese diálogo, que é tan necesario, tan bonito e tan xusto cara un mundo tan desprestixiado e do que fomos fillas, que é o rural, precisamos unha deconstrución da ollada urbana.

—Afirma no ensaio que «ningún dictador ha maltratado tanto y tan persistentetemente la España rural como Franco».

A ditadura franquista tivo dúas épocas, as dúas terribles para o mundo rural. A primeira foi unha época de ‘fetichización’ e ti só fas fetiche a alguén a quen non lle recoñeces o seu estatuto de suxeito, e aconteceu iso coa idealización clásica do fascismo no mundo labrego. Logo chegan os anos 50, cando se fan os pactos de Madrid e o resto de Europa está no Plan Marshall, cando entramos nesa fase do capitalismo industrial cos cartos de Estados Unidos e onde a ditadura deixa de ser un inimigo internacional para ser un aliado, que é o que supón que a ditadura dure aínda máis. Nese tempo, o campo idealizado e maltratado pasa a ser unha molestia e o que se amosa como ideal é a familia media, urbana, do piso e do Seat 600, e empeza a lóxica do labrego ten que quedar atrás. Pero o que me amosou a investigación do libro, que me leva a ver como foron os procesos en Italia, é que, historicamente, o capitalismo é un marco de pensamento que está por enriba das ideoloxías, é dicir, que dá igual que fora a República e logo a ditadura, que foran as esquerdas ou as dereitas, que para o mundo labrego non había esperanza porque o capitalismo era o que ía gañar esa guerra. Non é que non houbese resistencia, si que houbo, pero todas as fraccións de pensamento tan distintas entre elas obedecían a un ben superior que era o capitalismo e a construción dun Estado liberal, nese marco non había solución para nós, estabamos chamados a toda esa desaparición progresiva que se nos impuxo xa dende tempos ancestrais.

Esta investigación amosoume que o capitalismo é un marco de pensamento que está por enriba das ideoloxías; dá igual que fora a República e logo a ditadura, para o mundo labrego non había esperanza porque o capitalismo era o que ía gañar esa guerra

—Que políticas poderían reverter esa situación ou afincar a poboación dende unha ollada deconstruída?

En Galicia, en concreto, hai xente que permanece nas aldeas e hai unha chea de xente nova que está decidida a seguir nas aldeas e a non marchar, que o que precisamos dende as cidades e institucións é que se escoite e dar apoio, e non seguir facendo políticas que vaian en contra, porque realmente se fan políticas que van en contra. Hai un movemento xa liderado naturalmente pola propia xente das aldeas, pero é moi difícil que ese liderado se considere como lexítimo, e hai que poñerse ao servizo das cousas que xa están acontecendo, que levan séculos de resistencia e a resistencia segue estando aí.

—No libro non só está presente a diáspora do rural, senón unha diáspora familiar coas súas violencias. Que importancia tivo nomear este proceso?

O silencio forma parte da violencia, non é algo que acontece despois, forma parte da violencia e non pode resolverse dende o silencio. Falo da violencia na miña casa e non era a miña intención, pero os libros precisan de coherencia para funcionar e aí hai un compromiso forte coa narración: se eu estou intentando facer un libro como caso de estudo coa miña historia, chega un momento no que non podo esquivar que non teño arquivo persoal porque na miña casa houbo violencia. Tamén me interesa explorar e explicar que na diáspora acontecen moitas cousas que afectan de xeito persoal, cada familia é un mundo, pero hai cuestións que se repiten como o feito de non ter unha lingua común cos teus avós, é algo do que non se fala nunca e a realidade é que ten consecuencias, a situación é violenta en si mesma. Tamén está presente unha das obsesións na miña obra que é pensar como o micro e o marco fan de espello e se relacionan entre si, polo que pensar a familia e a comunidade ía xunto. Ao mesmo tempo, estaba a dificultade de escribir a historia da miña nai sen faltar ao seu dereito de privacidade, á vez que eu teño dereito porque é a miña historia. A solución que atopei foi construíla través da comunidade de mulleres que viviron cousas semellantes a ela, porque os detalles son a anécdota, pero eu o que estou procurando é un proceso histórico que ten unha chea de voces.

—En «La fosa abierta» fai referencia á presentación da peza teatral de «Queixa» en Nova York, como foi esa experiencia?

«Queixa» é unha conferencia escénica que forma parte do meu desexo de buscar unha literatura para non lectoras, sabendo que eu veño dunha estirpe que cando chegou e colisionou coas cidades o que nos dixeron era que eramos analfabetas. No transcurso desta investigación o que eu entendín que o que eramos, e somos, é de tradición oral. Pero claro, eu son escritora e non quero mentir, nin renunciar ao que son, porque eu tamén estou moi agradecida á literatura e aos libros. É por isto que, á hora de conxugalo, penso noutras fórmulas de facer literatura para xente que non le ou porque non sabe ou porque non quere, porque non lle gusta, que penso que é lexítimo. Polo que empezamos a facer estas conferencias escénicas e, no caso de «Queixa», vou explicando esta investigación sobre a diáspora, que ten que ver co tránsito, e tamén empezando a investigar procesos en Cataluña, porque eu tamén son catalana e hai algo que quero entregar a este país ao que eu tamén pertenzo, e hai unha parte que acontecerá en Galicia. Eu estou investigando para retornalo, para retornalo a quen lle pertence, e fago isto cunha conferencia escénica que me permite representalo, por exemplo, tanto en Nova York como coas miñas propias veciñas de Queixa, porque outra cuestión que me interesa moito son as posibilidades da linguaxe, que parece que temos que falar linguaxes culturais distintas, e como ir cruzando ese diálogo.