Mosteiro de Carboeiro: do saqueo ao renacemento

O mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro, situado en Silleda nun espectacular meandro do río Deza, constitúe unha das grandes xoias do románico galego. Fundado no ano 936 polos condes de Deza, Gonzalo Betótez e Teresa Ériz, sobre unha antiga ermida, naceu como comunidade beneditina e converteuse axiña nun importante centro espiritual, económico e organizador do territorio.

O seu máximo esplendor chegou no século XII, cando o abade Fernando impulsou a construción da actual igrexa románica. A súa arquitectura mantén estreitos vínculos coa Catedral de Santiago, ata o punto de que se atribúe a discípulos do Mestre Mateo parte da súa decoración escultórica e da excepcional cripta, deseñada para salvar o desnivel do terreo.

O declive comezou a finais da Idade Media. En 1499, coa reforma das ordes relixiosas promovida polos Reis Católicos, Carboeiro perdeu a súa autonomía e pasou a depender do mosteiro compostelán de San Martiño Pinario. Desde entón deixou de ser unha gran abadía para funcionar como priorado encargado de administrar as rendas das terras do Deza e como lugar de retiro para monxes anciáns ou sometidos a disciplina.

A invasión napoleónica de 1809 marcou un punto de inflexión. Pola súa sólida construción e posición estratéxica, o mosteiro foi ocupado polas tropas francesas, que o converteron en cuartel. As celas transformáronse en barracóns e a igrexa en almacén. Durante a ocupación produciuse un importante espolio: desapareceron cálices, pezas de prata, obxectos litúrxicos e outros bens acumulados durante séculos.

Antes da retirada, os franceses incendiaron deliberadamente a Casa Prioral para impedir que servise de apoio ás tropas españolas. Co lume perderon tamén arquivos, documentos de propiedade e gran parte dos granarios, un golpe que deixou o priorado practicamente sen capacidade de recuperación. Mentres tanto, a contorna converteuse nun escenario da resistencia popular, favorecida pola difícil orografía do Deza e polos continuos ataques da guerrilla ás patrullas francesas.

Rematada a Guerra da Independencia, os monxes atoparon un mosteiro arruinado. Á destrución material sumáronse a perda do gando, das colleitas e dos documentos que acreditaban os seus dereitos sobre rendas e foros. Sen recursos económicos nin medios para manter os edificios, a vida monástica entrou nunha decadencia irreversible.

A estocada definitiva chegou coa Desamortización de Mendizábal en 1835. Os últimos relixiosos foron expulsados e o cenobio pasou a mans privadas. A igrexa permaneceu baixo tutela do bispado de Lugo, mentres as dependencias monacais e as terras cambiaron de propietarios ao longo do século XIX e comezos do XX. A falta de conservación provocou o afundimento das cubertas, novos espolios e a utilización do mosteiro como canteira para edificar casas e muros nas aldeas da contorna. Mesmo elementos escultóricos de grande valor foron arrincados, aínda que algúns puideron recuperarse recentemente.

O cambio de rumbo chegou no século XX. En 1931 foi declarado Monumento Nacional, aínda que a Guerra Civil atrasou as actuacións. A partir da década de 1970 iniciouse unha restauración integral que consolidou os muros, recuperou a cripta e devolveu ao edificio boa parte da súa dignidade, mantendo visibles as pegadas do seu pasado.

Convertido en espazo cultural e escenario cinematográfico, representa a capacidade de supervivencia da historia e da arte fronte á guerra, o abandono e o espolio. Aínda que o abandono estivo a piques de facelo desaparecer, a maxestosidade das súas ruínas impúxose ao esquecemento. Hoxe, restaurado e de novo en pé, o cenobio non só é unha xoia do románico, senón tamén un testemuño da capacidade da cultura para sobrevivir á destrución.