A tradición ancestral do «cacho» de San Xoán resiste nas ribeiras do Gafos

Hai un recendo silvestre que só se espalla polos camiños cando o sol comeza a murchar en xuño. Nas ribeiras do Gafos o arume do San Xoán non sabe a botes de colonia nin a xabóns industriais de supermercado. Sabe a herba brava, a sabedoría de labregos e a un ritual que resiste o empurre do asfalto. Cando a noite máis meiga do ano se aveciña, a vella tradición de preparar o cacho revive con forza, sostida polo afán de veciños e colectivos como Vaipolorío, empeñados en que a modernidade non borre a pegada do noso pasado máis limpo e comunitario.

Pablo Carro, un dos rostros veteranos que sostén a memoria viva da Asociación Vaipolorío, lémbrao coa claridade de quen mamou a tradición desde cativo: as herbas de San Xoán son un costume ancestral que se perde na noite dos tempos. «Aínda que logo a Igrexa apoderouse do rito e intentou poñerlle o verniz do santo, a autoría orixinal é estritamente anónima, labrega», de campo a campo a través, suliña, antes de lembrar que nas cidades nunca callou de verdade, nin se falaba diso, pero no rural era o verdadeiro ritual de purificación e beleza.

Non era maxia de salón, senón a necesidade de lavarse cunha auga cheorenta «cando non había chalón nin perfumes». Xusto neste mes, cando as plantas están en plena floración e gardan toda a súa forza viva, o baño do cacho convértese no mellor bálsamo para o corpo e para a alma.

O segredo do cacho non é outro que a mestura exacta e o acougo da noite. Nas ribeiras do Gafos prepárase deitando nunha palangana de folla de pauto unha coidada selección que adoita roldar entre as quince ou vinte variedades herborísticas. Eses brotes déixanse repousar ao serreo, ben sexa no xardín, na horta ou no balcón, para que se maceren durante toda a madrugada baixo a complicidade do orballo. Pola mañá cedo, chega o momento de lavarse a cara coa auga milagreira; hai quen di que hai que mirar cara adiante para quitar as meigas, pero, máis alá das supersticións, o que queda é unha pel perfumada e un respecto fondo polas raíces.

O latexo do San Xoán encherá de novo de vida as marxes do río coas actividades centrais que Vaipolorío ten preparadas para o propio martes 23 de xuño. Acompañados pelo recendo tépido da véspera da gran noite, os veciños que queiran sumarse a esta viaxe no tempo están citados para arrincar o camiño na Ponte da Condesa. Nese punto de encontro do noso patrimonio fluvial comezará ás 19,30 horas un roteiro moi especial que contará coa participación indispensable de María de Lourdes Rodríguez Naveiro e de Pablo Carro. Xunto a eles, verdadeiros gardiáns da memoria do Gafos, os asistentes aprenderán a identificar a herba luísa, o romeu ou os coellos entre a maleza, mentres desbullan os segredos dun rito purificador que se resiste a marchar dos nosos camiños.

Os tempos están mudando e a terra que antes regalaba brotes en calquera esquina comeza a amosar síntomas de cansaço. María de Lourdes Rodríguez Naveiro, considerada unha auténtica mestra das plantas na contorna, advirte con certa tristura que este ano a "xipa" ven frouxa e que hai pouquiñas herbas de todo tipo

Porén, os tempos están mudando e a terra que antes regalaba brotes en calquera esquina comeza a amosar síntomas de cansaço. María de Lourdes Rodríguez Naveiro, considerada unha auténtica mestra das plantas na contorna, advirte con certa tristura que este ano a «xipa» ven frouxa e que hai pouquiñas herbas de todo tipo. As plantas están a perderse, fustrigadas polo calor, a escaseza de chuvias e os estragos dos ratos de campo. Na súa horta, onde as coida con agarimo todo o ano esperando a que caia a semente para que volvan retoñar de forma agradecida, nota as ausencias. Case non hai lingua de ovella, que escasea bastante, e a codiciada nai selva xa desapareceu por completo dalgunhas parroquias.

Aínda así, dona Lourdes logra reunir no seu catálogo particular a malvarrosa, o enxo, a herba luísa, o romeu co seu recendo a alecrín, a menta e os coellos. Tamén recolle a árnica, aínda que fai unha precisión de experta: moitas veces o que atopamos nos camiños é a falsa árnica, ben diferente da árnica de montaña que ten outras propiedades máis específicas. O número de herbas que van parar ao cacho non é fixo; varía segundo a parroquia ou os costumes de cada casa, oscilando entre as sete, as nove ou as vinte que apuntaba Pablo Carro, demostrando que a tradición é un mapa vivo con matices en cada fogar.

Suscríbete para seguir leyendo