Enrique Acuña: «En ‘Triquiñóns’ José Ruibal novela a represión que se produciu en Xeve»

Como se produciu o achádego da novela inédita «Triquiñóns»?

Accedín ao arquivo de José Ruibal a través da súa filla, Ana. Eu tiña constancia, grazas a testemuños do propio autor en entrevistas dos anos 60 e 70, de que escribira unha narración en galego. A sorpresa foi maiúscula cando, revisando a documentación e os papeis do arquivo, atopei finalmente o manuscrito de Triquiñóns.

Que temas aborda a obra e onde reside a súa importancia histórica?

«Triquiñóns» ten unha gran relevancia histórica por dúas cuestións fundamentais. A primeira é a súa data: escrita en 1955, se se tivese publicado nese ano en Bos Aires, tería sido a primeira novela galega en tratar a represión da Guerra Civil. A trama sitúase nunha parroquia que, aínda que non se nomea, é o seu Sede natal, e narra os días máis duros do conflito: os cambios de bando, as represións, os roubos, os traballos forzados e os abusos ás mulleres. Ademais, intenta explicar as causas destes acontecementos, abordando factores como a influencia da guerra de África ou mesmo o maltrato escolar sufrido polos nenos e nenas debido ao uso do galego.

Pódese dicir entón que é unha crónica real da represión en Xeve?

Absolutamente. Ao comezar a lela, decateime de que moitos dos feitos narrados correspondíanse con sucesos que despois se demostrou que foran reais. En «Triquiñóns» José Ruibal novela a represión que se produciu en Xeve. Describe, por exemplo, a aparición de corpos abandonados na parroquia —xente «paseada» polas milicias fascistas— e como os veciños foron obrigados a enterralos á forza. Isto coincide plenamente coa existencia da fosa común con restos de fusilados que aínda está por abrir en Xeve.

Cal era o contexto vital de Ruibal cando escribiu esta obra?

Ruibal naceu en Xeve cando aínda era un concello independente de Pontevedra. Estudou Artes e Oficios en Santiago, pero pronto derivou cara á poesía e o surrealismo. Sentíndose incómodo co réxime fascista, emigrou primeiro a Bos Aires e inmediatamente deu o salto a Montevideo. Alí implicouse a fondo na actividade política antifranquista mentres traballaba na construción. Relacionouse coa intelectualidade exiliada —como José Bergamín ou Rafael Alberti—, fixo teatro e escribiu en revistas da oposición como España Democrática.

Tras esa etapa no exilio, regresou a Galicia en 1960. No arquivo tamén apareceu documentación sobre este período?

Si. El regresou para reconstruír o aparato do Partido Comunista de España en Galicia. Aquí prodúcese outro achádego importante do arquivo: a narración titulada «18 Días á sombra». Nela conta a súa experiencia como preso político no cárcere de Vigo.

En que sentido é un texto pioneiro?

É un documento único dentro dos textos biográficos da militancia antifranquista. Aínda que comeza relatando o interrogatorio da policía política, o foco principal céntrase no día a día dos presos comúns no cárcere da rúa do Príncipe. Conta con gran crueza as malas condicións de saúde e alimentación, e recolle os testemuños doutros presos sobre os seus crimes, a homosexualidade, o uso de drogas e a persistencia da relixión en todos os actos penitenciarios.

P: Ruibal tamén tivo unha gran proxección internacional, especialmente nos Estados Unidos. Como se produciu ese salto?

A pesar de estrear pequenas pezas en España desde 1969, foi a crítica norteamericana, estudosa do teatro de vangarda europeo, quen o descubriu. Concedéronlle un premio internacional e foi convidado a dar conferencias en universidades dos Estados Unidos, o que derivou nunha estancia de varios anos. Foi alí onde estreou as súas obras principais, como El hombre y la Mosca, que en España tiñan moitas dificultades debido á censura. De feito, obras como Su Majestad la sota nunca chegaron a estrearse aquí.

A exposición no Museo de Pontevedra busca reivindicar a súa figura fronte ao esquecemento

Exacto. A exposición José Ruibal, un escritor de centenario recolle, a través de fotografías e manuscritos orixinais, todo o seu mundo creativo. Hai que lembrar que Ruibal foi, nos anos 70 e 80, o escritor galego máis famoso a nivel mundial, traducido a máis de sete idiomas, incluído o árabe. O obxectivo é reflexionar sobre como é posible que esqueceramos unha figura de tanta transcendencia literaria.

Suscríbete para seguir leyendo