A infinita Yayoi Kusama

O mes de agosto levou con el, con apenas once días de diferenza, dúas das mulleres máis interesantes da cultura contemporánea: Yayoi Kusama e Dolly Parton. Non son quen de precisar cando empezou a miña fascinación por Kusama, pero estou segura de que foi antes de coñecer as súas circunstancias persoais. O que me cativou foi a súa proposta artística, sen ningunha interferencia. Descubrir o que detrás dos seus padróns infinitos de lunares, modernos ata a extravagancia, había unha resposta ás alucinacións que sufría desde nena, foi unha especie de escalada no meu achegamento á artista.

Yayoi comezou a debuxar as súas alucinacións aos dez anos. Aquilo que era unha fonte de angustia acabou convertido na expresión artística que a faría universal. Pero para iso tivo que romper coas convencións. Kusama naceu en Matsumoto, no Xapón de 1929, nunha familia dedicada ao negocio das sementes, circunstancias pouco propicias para unha rapaza xaponesa decidida a entregar a súa vida á arte. No ano 1944, aos quince anos, Kusama estudaba no instituto feminino de Matsumoto. Xapón estaba xa nunha situación militar cada vez máis desesperada e o goberno mobilizara estudantes para suplir a falta de man de obra provocada pola Segunda Guerra Mundial. Kusama, xunto con outras compañeiras de clase, foi destinada a unha fábrica militar téxtil, onde traballaban producindo tecidos, uniformes e, sobre todo, paracaídas para o exército xaponés en quendas que podían chegar ás doce horas diarias.

Ao rematar a guerra, en 1945, Kusama regresou á súa vida en Matsumoto e continuou pintando obsesivamente. Atreveuse a escribirlle unha carta a Georgia O’Keeffe, unha das figuras fundamentais do modernismo norteamericano, e envioulle algúns dos seus traballos pedíndolle consello. O insólito é que recibiu resposta de O’Keeffe. Anos despois, Kusama cruzaría o océano para instalarse en Nova York. Alí coincidiu coa xeración de Andy Warhol, Donald Judd e Claes Oldenburg, organizou performances contra a guerra de Vietnam e converteu a repetición no seu territorio.

No ano 1966, Kusama preséntase na 33ª Bienal de Venecia, á que non fora convidada. Nese momento tiña trinta e sete anos e era unha muller xaponesa sen o prestixio internacional que acadaría despois, intentando abrirse paso na esfera artística occidental. Kusama levou ata Venecia aproximadamente 1.500 esferas de plástico reflectoras, de cor prateada e duns 30 centímetros de diámetro que producira co apoio de Lucio Fontana, un artista italo-arxentino que a axudou economicamente para producir as esferas. Colocounas sobre o céspede, diante do pavillón italiano e, ao estar todas xuntas, producían un efecto espectacular: cada bóla reflectía o ceo, os edificios, as outras bólas e, sobre todo, a persoa que se achegaba a miralas. Así naceu Narcissus Garden, unha das súas accións máis famosas e provocadoras, en referencia a Narciso, o personaxe da mitoloxía grega que queda fascinado polo seu propio reflexo na auga. O espectador que se achegaba á instalación atopaba a súa propia imaxe multiplicada unha e outra vez en centos de pequenos espellos.

Pero Kusama levou a provocación un paso máis alá. Colocouse entre as esferas e comezou a venderllas aos visitantes cun cartel que dicía: «O teu narcisismo á venda». Aquilo convertía a instalación nunha crítica mordaz ao propio mercado da arte. Kusama estaba nun dos grandes escaparates internacionais da arte contemporánea vendendo anacos da súa instalación como se fosen recordos dun posto ambulante. Se o mercado podía poñer prezo á arte e á fama dos artistas, ela podía poñerlle prezo incluso ao narcisismo do espectador. Sen sabelo, Kusama estaba adiantándose varias décadas á obsesión da sociedade actual por fotografarse e exhibirse a través das redes sociais.

No ano 1977 Kusama ingresa voluntariamente nun hospital psiquiátrico de Tokio, onde decidiu continuar vivindo durante décadas, ata a súa morte aos noventa e sete anos de idade. Yayoi non deixou de traballar. O seu estudio estaba situado nas proximidades e só tiña que cruzar a rúa e desprazábase ata alí para pintar para logo regresar ao hospital. Mentres a súa obra viaxaba por museos, galerías e exposicións de todo o mundo, ela mantiña a súa rutina entre a institución psiquiátrica e o estudio.

O personaxe de Yayoi Kusama trascende no artístico, pero tamén no feito de poñer o seu foco na saúde mental e na impresionante noción de eternidade que flota en toda a súa obra.

Suscríbete para seguir leyendo