O crime foi en Granada

Esta pasada semana en que se cumpriron 90 anos do asasinato de Federico García Lorca, fusilado na madrugada do 18 de agosto de 1936 no camiño de Víznar a Alfacar —aínda que durante anos se manexou tamén a data do 19 de agosto— lembrei que cheguei á súa poesía a través dun coleccionable que vendían nos quioscos. Eu tiña catorce anos e descoñecía que Federico fora asasinado por homosexual, por «rojo peligroso», por masón e por espía dos rusos, mais a curiosidade por coñecer a súa poesía —que daquela non se estudaba en BUP— levoume a gastar a paga semanal nun exemplar de Poeta en Nueva York. Aínda conservo ese volume que me fixo comprender a dimensión planetaria de Lorca e me provocou unha profunda conmoción.

Nunha daquelas tardes do fatídico verán do ano 1936, Lorca soñou que estaba deitado no chan e que era ameazado por un grupo de mulleres vestidas de loito que portaban crucifixos. Regresara a Granada para pasar uns días xunto a súa familia na Horta de San Vicente, sen saber que xa nunca podería volver marchar, como expresou Antonio Machado na elexía que escribiu, atravesado pola dor, cando lle chegou a nova do asasinato de Lorca: «El crimen fue en Granada, ¡en su Granada!», a súa terra, aquela que constituía o substrato da súa poética, tan inmensa.

Na mañá do 18 de agosto do 36, o rumor de que mataran a Lorca empezou a estenderse. Un dos que se gababa de formar parte do pelotón que o asasinou foi o fascista Juan Luis Trescastro Medina, que narrou con orgullo que estivera en Alfacar fusilando rojos. «Vengo de darle dos tiros a García Lorca en el culo, por maricón», dixo no bar Jandilla. Seguiu repetindo esa frase ata a súa morte no ano 1954. Federico foi para el unha especie de trofeo de caza.

O pasado mércores —o día despois do noventa aniversario do asasinato de Federico García Lorca— falecía en Sevilla, aos 89 anos, Ricardo Pachón, unha figura crucial para entender a transformación do flamenco. O primeiro laboratorio de Pachón foi Smash, o grupo de rock psicodélico que entrou na escena sevillana a finais dos setenta. Sevilla, a través da base e Morón e Rota, era a provincia pola que entraba o rock vangardista que se estaba facendo no Reino Unido e en EE UU. Contaba Pachón que en Sevilla escoitaron a Pink Floyd dez anos antes ca en Madrid, e que poñían os seus discos en loop, absolutamente obsesionados. Pachón, atravesado por esa tendencia, tivo a idea de xuntar a Smash co cantaor e guitarrista Manuel Molina. Pero Molina detestaba o rock. Pachón aseguroulle que se aceptaba traballar con eles, influiría para acortar o servicio militar de Molina. O cantaor aceptou e así naceu El garrotín, obra inaugural do flamenco-rock. Pachón tamén asinou obras referenciais coma Nuevo día (1975) de Lole y Manuel, Veneno (1977), con Kiko Veneno e Raimundo e Rafael Amador e o monumental La leyenda del tiempo (1979), de Camarón. Gústame pensar que nacín no ano en que viu a luz esta caixa das marabillas da que renegaron e sobre a que cuspiron os puristas, coma se Camarón encarnase un sacrilexio imperdoable contra o flamenco ao atreverse a ser libre. A orixe deste trebón musical está en Pachón, que adaptou o acto terceiro da obra teatral de Federico García Lorca Así que pasen cinco años, que o poeta subtitulou La leyenda del tiempo e que logo acabaría convertido no nome do disco. Así foi como se fraguou un cataclismo. O disco naquel momento vendeuse pouco, como adoitaba suceder coas obras asinadas por Ricardo Pachón, mais o tempo converteuno en lenda.

Unha amante das casualidades coma min non pode pasar por alto o feito de que Lorca rematase Así que pasen cinco años, unha das súas obras máis experimentais, asociada ao seu «teatro imposible», unha peza sobre o tempo, o amor, a busca da identidade e a morte —sobre todo, a morte— o 19 de agosto 1931. Cinco anos despois, coa diferenza dun día, o autor era asasinado, adquirindo a obra unha resonancia case profética. Mais a coincidencia quixo que isto non rematase aquí e que Ricardo Pachón, quen anos despois transformou a obra de Lorca a través da voz de Camarón, morrese tamén un 19 de agosto, pechando este círculo tan poderoso.

Suscríbete para seguir leyendo