A autodestrución de Baiona

Ultimamente circulan polas redes sociais fotografías antigas de Baiona. Máis alá da inevitable idealización do pasado, esas imaxes permiten descubrir algo que hoxe resulta cada vez máis difícil de percibir. Refírome a unha certa harmonía entre o tecido urbano, o litoral, os espazos públicos e a dimensión histórica dunha vila que durante séculos construíu unha identidade propia.

Non se trata de defender unha Baiona fosilizada. As vilas vivas cambian e Baiona ten dereito a facelo. O problema aparece cando o cambio deixa de responder a un proxecto e se converte nunha acumulación de intervencións, presións, oportunidades e ocorrencias. Entón o crecemento pode acabar converténdose en deterioro.

A pregunta fundamental é, polo tanto, cara a onde está cambiando Baiona. E a resposta non resulta doada porque custa identificar un modelo de vila. Hai obras, investimentos, iniciativas urbanísticas, promoción turística e actividade municipal, pero non sempre é posible descubrir detrás delas unha visión de conxunto. A planificación debería ordenar esas decisións a partir dunha idea de vila. Pola contra, son as decisións puntuais as que parecen construír, por acumulación, o futuro de Baiona.

Baiona posúe algo que moitas localidades turísticas terían que construír artificialmente. A súa historia é extraordinariamente poderosa. A chegada da carabela Pinta en 1493, o seu porto, a relación co mar, Monterreal, o patrimonio arquitectónico e a súa condición de enclave atlántico constitúen un patrimonio excepcional.

Non obstante, esa singularidade non parece ter sido convertida suficientemente nunha marca territorial capaz de organizar un proxecto estratéxico. A historia aparece como recurso turístico ou efeméride, pero non necesariamente como elemento vertebrador do urbanismo, a cultura, a economía, a mobilidade ou a relación co mar.

Baiona podería ter construído arredor da súa condición histórica e atlántica un proxecto de dimensión internacional. En lugar diso, corre o risco de quedar sometida á mesma lóxica turística de praia, restauración, segunda residencia e consumo intensivo do territorio. Ter unha historia excepcional e comportarse como se non se tivese.

O turismo é unha das grandes oportunidades de Baiona, pero precisamente por iso debería responder a unha política máis ambiciosa. Máis visitantes non equivalen automaticamente a máis prosperidade. Cómpre preguntar quen chega, canto tempo permanece, que valor achega, que presión exerce sobre o territorio e que deixa na economía local.

A cuestión debería ser menos «como traer máis xente?» e máis «como conseguir que o turismo produza máis valor con menor impacto?». Saturación, problemas de mobilidade, presión sobre o espazo público e tensión entre usos turísticos e residenciais indican que existe un límite físico e social. Se Baiona perde aquilo que a fai atractiva, acabará destruíndo precisamente o recurso que pretende explotar.

Neste contexto, o debate sobre o aterrado transcende a propia obra. Está en xogo unha determinada maneira de entender o territorio. Nun momento no que as políticas máis avanzadas buscan reducir a artificialización das costas, recuperar espazos naturais e adaptar as cidades ao cambio climático, novas transformaciónacións físicas do litoral parecen responder a unha cultura urbanística doutro tempo.

O litoral non é un espazo baleiro susceptible de ser ocupado cada vez que aparece unha necesidade funcional. É ecosistema, patrimonio paisaxístico e parte esencial da identidade de Baiona. A cuestión, polo tanto, non é só se unha obra é tecnicamente posible, senón se resulta estratexicamente desexable.

Hai tamén unha cuestión de cultura política. Baiona parece atrapada nalgúns ámbitos nunha concepción da xestión municipal baseada na resposta ás demandas inmediatas, na personalización da política e nunha certa ausencia de pensamento estratéxico. Non é necesariamente unha cuestión de siglas, senón de maneira de entender o goberno local.

Administrar problemas, inaugurar actuacións e responder ás presións de cada momento pode ser suficiente para o curto prazo. Pero gobernar unha vila esixe decidir que quere ser dentro de vinte ou trinta anos. Iso require planificación, coñecemento, debate público, avaliación das políticas e capacidade para dicir tamén que non.

Tamén require menos escenificación dunha normalidade permanente e máis transparencia democrática. Unha vila pode ter problemas sen que iso implique un fracaso do goberno. O fracaso comeza cando os problemas deixan de poder ser discutidos porque a comunicación oficial pretende que non existen.

Baiona non está desaparecendo. Está transformándose. Pero pode facelo ata o punto de deixar de parecerse a si mesma. A ameaza non procede dunha única obra, nin do turismo, nin do crecemento urbano. Procede da ausencia dun criterio capaz de ordenar esas dinámicas. Un territorio pode soportar moitas intervencións se existe unha visión que as articule. O que non soporta indefinidamente é a suma de decisións sen relato.

Baiona necesita recuperar ese relato. Non para volver á fotografía antiga, senón para preguntarse que debería fotografarse dentro de vinte anos. Unha vila máis artificializada, conxestionada e dependente do turismo estacional? Ou unha Baiona capaz de converter o seu patrimonio histórico, a súa relación co Atlántico, a súa paisaxe e a súa condición mariñeira nun modelo propio de desenvolvemento?

Porque unha vila turística pode competir polo número de visitantes. Unha vila con identidade compite por ser irrepetible. E quizais o primeiro paso para evitar a autodestrución de Baiona sexa comprender que o que está en xogo non é simplemente como ocupar o territorio, atraer turistas ou executar obras. O que está en xogo é algo moito máis difícil de recuperar unha vez perdido: a propia idea de Baiona.

Suscríbete para seguir leyendo