O galego, un territorio compartido

O presidente Alfonso Rueda marcou como un dos obxectivos do seu mandato presentar unha actualización do Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega, unha iniciativa que, dun xeito máis coloquial e un tanto reducionista, demos en chamar Pacto pola Lingua. O seu anuncio provocou certo sismo en estruturas e dirixentes do Partido Popular de Galicia, que tradicionalmente consideran a cuestión lingüística unha sorte de avespeiro que, ao remexelo, pode causar máis danos ca beneficios. Porén, o titular da Xunta, vencendo as resistencias dos sectores máis conservadores e inmobilistas, mantivo o seu compromiso, e o documento acaba de ser presentado en sociedade.

A primeira consideración que resulta obrigado facer é recoñecer a vontade política de afrontar unha cuestión controvertida, aínda máis nun contexto de polarización no que os extremos reforzan as súas posicións. Era previsible que a proposta provocase o rexeitamento absoluto do BNG e dos sectores máis críticos do movemento lingüístico, e tamén que as posicións máis ultras visen nela unha claudicación ou unha ameaza latente para o castelán. Uns e outros deberían reflexionar.

O documento, con preto de setecentas medidas, debe ser obxecto de debate, análise e mellora. Non pode entenderse como unha estación de chegada, senón como un punto de partida. Nin todo o que propón ten que ser aceptado sen discusión nin todo o que recolle merece ser rexeitado. As posicións apriorísticas, demasiado frecuentes na nosa política, son especialmente perigosas ante unha cuestión tan transversal como o coñecemento, a transmisión e o uso da lingua galega.

«Temos motivos para sentirmos orgullo. O galego é patrimonio, identidade e memoria, pero tamén un capital cultural, educativo, económico e tecnolóxico. O seu futuro non pode construírse desde a imposición nin desde a indiferenza. Moito menos desde o inmobilismo»

O texto necesita ser mellorado coas achegas de todos, sen exclusións. Nin a Xunta está en posesión da verdade absoluta nin a súa proposta constitúe un dogma. Pero quen a rexeita de plano, sen matices nin mínimas concesións, tampouco pode presentarse como o único depositario das esencias sagradas do galego. Fuxamos dos extremos.

O propósito debería ser despolitizar ao máximo o idioma, non porque careza dunha dimensión política, senón porque non pode seguir sendo propiedade dun partido, dunha ideoloxía ou dunha parte de Galicia. A lingua é unha fermosa ponte que nos comunica, non un muro que nos separa. É un territorio compartido no que deben ter cabida os que a falan sempre, os que a empregan ás veces, os que a están aprendendo e os que, malia expresárense habitualmente en castelán, recoñecen o seu valor e a aprecian. A lingua identifícanos e non debe separarnos nin clasificarnos.

O conselleiro de Cultura, José López Campos, recorreu nunha entrevista en FARO a unha metáfora sentimental para sintetizar o obxectivo do plan: conseguir «que a sociedade volva namorarse do galego» e que este valioso patrimonio continúe formando parte da herdanza transmitida de avós a fillos e netos. O desafío é formidable, porque o seu uso non atravesa o seu mellor momento, especialmente entre a xente máis nova. A proposta pretende actuar na escola, nas familias, no ámbito tecnolóxico, na inmigración, nos medios de comunicación, na cultura, na Administración e na actividade económica. Oxalá así sexa.

O diagnóstico é razoable: non abonda con coñecer o galego se despois non se utiliza. Tampouco serve conservalo como unha peza admirable na vitrina do museo do noso pasado. Unha lingua vive cando se fala na casa, no patio do colexio, nunha consulta médica, nun comercio, nas redes sociais, nas administracións, nun xulgado ou nunha empresa. Vive tamén cando un narrador constrúe con ela mundos imaxinarios, cando un científico a emprega como ferramenta na súa investigación ou cando un rapeiro a converte en música. Unha lingua báilase e séntese. Vívese. Ámase e respéctase. O galego debe ser útil, atractivo e contemporáneo, ademais de depositario dunha tradición.

O afecto, con todo, non será suficiente. Como advertiu a Real Academia Galega, un acordo sen medidas eficaces sería un pacto baleiro. A institución considera necesario modificar o marco educativo vixente, aumentar a presenza real do idioma e aplicar medidas que compensen a súa situación de inferioridade e desigualdade efectivas con respecto ao castelán. Mesmo se mostrou disposta, nun exercicio de intelixencia, a non converter a palabra «derrogación» nun obstáculo insalvable, sempre que a reforma produza avances efectivos. Esa disposición resume a clase de renuncia que debería inspirar a todos. Trátase de avanzar xuntos, non de bloquear.

A Xunta debe asumir que ten que recuperar o tempo perdido. O plan necesita prioridades, calendario, responsables, indicadores de cumprimento e, sobre todo, recursos económicos. Setecentas medidas sen orzamento poden converterse en setecentas promesas que acaben en papel mollado. Non abondarán os actos solemnes, as campañas sentimentais nin as fotografías institucionais. Haberá que avaliar os resultados, corrixir os erros e render contas. O galego non necesita outro documento destinado a durmir nos arquivos administrativos. Mesmo sendo un plan imperfecto, esixe acción.

Tamén o BNG e o PSdeG están chamados a exercer a corresponsabilidade. Fan ben en esixirlle máis á Xunta, en impulsar melloras e rectificacións, en fiscalizar a súa actuación, en reclamar financiamento suficiente e en demandar unha maior ambición. Pero non deberían refuxiarse en condicións imposibles ou en liñas vermellas infranqueables. Moito menos deberían desprezar a súa participación nun proceso que non pode entenderse como unha claudicación, senón como un exercicio de responsabilidade. Pactar non é traizoar. A situación da lingua é demasiado delicada para convertela nunha guerra de trincheiras na que non haberá vencedores.

Temos motivos para sentirmos orgullo. O galego é patrimonio, identidade e memoria, pero tamén un capital cultural, educativo, económico e tecnolóxico. O seu futuro non pode construírse desde a imposición nin desde a indiferenza. Moito menos desde o inmobilismo. Require estímulos, dereitos efectivos, liberdade, responsabilidade colectiva e renuncias recíprocas.

Rueda deu un primeiro paso. Quedan moitos outros por diante, os verdadeiramente importantes. Agora correspóndelle demostrar que non se trataba unicamente de presentar un plan, senón de executalo. E á oposición tócalle decidir se desexa contribuír a un acordo útil ou limitarse a administrar un conflito de recompensa incerta. Ninguén obterá todo o que quere. Iso dáse por descontado. Esa é a natureza de calquera acordo. E que ninguén se equivoque: un fracaso non prexudicaría só o PP, o BNG ou o PSdeG. Perdería Galicia e perdería a súa lingua.