Absentismo laboral

O absentismo entendido de xeito aséptico como ausencia da persoa traballadora do posto de traballo pode vir explicado por causas legais de uso dos dereitos, socialmente avaladas e globalmente ben consideradas (permisos de maternidade e paternidade, baixas médicas que obrigan a parar ao traballador ata que recupere a saúde...) e outras que non o son, por causas e responsabilidades diversas: absentismo inxustificado, abusos por parte dalgunhas persoas traballadoras, baixas que se alongan máis alá do razoable por retrasos na atención médica ou defectos na xestión das incapacidade laborais temporais (IT), ou contornas laborais que prexudican a saúde física ou mental dos empregados. Xa que logo, temos dúas compoñentes no absentismo: a que sería a compoñente lexítima, e a socialmente inadmisible. A atención ten que centrarse neste segundo vector, co fin de definir actuacións que sexan quen de reducir o absentismo inxustificado; ou o número e duración das baixas por IT, grazas a unha redución nos problemas de saúde, a unha redución nos accidentes pola redución de riscos de seguridade laboral, a unha mellora do clima laboral, a unha xestión e control das IT máis eficiente e que controle os abusos, ou a melloras na atención sanitaria que permitan recuperar a saúde antes fronte a unha enfermidade ou un accidente. Abordar o absentismo socialmente inadmisible require unha visión integral e equilibrada, que combine garantías laborais e melloras na xestión dos recursos humanos.

O conxunto dos indicadores agregados de absentismo sitúan a Galicia entre as comunidades autónomas con valores máis elevados dende hai varios anos, nun contexto español de forte aumento dos indicadores de absentismo dende o ano 2019. No ano 2024 a porcentaxe de xornadas perdidas por absentismo, o mellor indicador global de absentismo, foi de 7,6%, fronte a unha media española de 6,3%. Só Canarias (8,2%) aparece por diante. Analizando os datos as 17 comunidades autónomas e as dúas cidades autónomas, demóstrase que as diferenzas entre Galicia e o conxunto das CCAA só moi parcialmente poden explicarse por factores como a estrutura demográfica. Por exemplo, o avellentamento dos traballadores e traballadoras por riba da media española non chega a explicar un terzo da fenda. Visto dende outra perspectiva, existen comunidades cunha maior porcentaxe de persoas traballadoras de 50 ou máis anos e indicadores de absentismo máis baixos. Isto obriga a facer unha análise máis polo miúdo e centrada nas baixas médicas por causa común, que é onde se concentra o fenómeno do absentismo.

Nesa análise a escala micro, salientan tres grandes grupos de patoloxías: muscoesqueléticas, as máis frecuentes e causantes de baixas recorrentes; neoplasias, menos comúns pero cunha duración media elevada; trastornos mentais, cunha combinación de frecuencia e duración crecente, consolidándose como un dos principais retos a futuro. Abondando neste resultado, ao descompoñer o aumento dos dias de baixa entre 2019 e 2024, compróbase que o factor explicativo fundamental dese incremento é o aumento no número de baixas (o 70,5%). O aumento da duración explicaría o restante 29,5%.

O «Plan de mellora da xestión e control da incapacidade temporal» do Sergas inclúe control reforzado, coordinación con atención primaria e mutuas, simplificación administrativa e unidades de apoio en áreas con baixas prolongadas. As cifras feitas públicas pola consellería ata o momento demostran que existe marxe de mellora neste eido. A experiencia acumulada e a avaliación rigorosa da estratexia debera permitir optimizar os seus efectos. Asemade, é necesario garantir unha xestión máis colaborativa entre Xunta, o INSS e as mutuas. Segundo a diagnose realizada pola AIReF, o deseño institucional da prestación presenta limitacións derivadas da separación entre a autoridade clínica, en mans dos servizos autonómicos de saúde, e a responsabilidade financeira do Instituto Nacional da Seguridad Social (INSS), o que dificulta a internalización dos custos e favorece desviacións na duración dos procesos en ausencia de sistema integrados de información e supervisión.

Pola súa banda, as empresas perciben o absentismo laboral como un problema estrutural e relevante, confirmado por máis da metade das empresas consultadas. Predomina unha xestión reactiva do mesmo, cunha cultura preventiva pouco consolidada, pois só un terzo das organizacións realiza labores de control e análise sobre a súa incidencia. As respostas organizativas das empresas adoitan basearse na redistribución interna do persoal, que resulta frecuente pero pouco eficaz, xerando sobrecarga, mal clima de traballo e perdas. Asemade, detéctanse importantes diferenzas sectoriais e segundo o tamaño da empresa: os sectores menos profesionalizados tenden á inacción ante o absentismo.

Desde unha perspectiva macroeconómica, o impacto do absentismo en Galicia é significativo. Durante o ano 2024, o gasto da Seguridade Social en prestacións por incapacidade temporal ascendeu a 985 millóns de euros, o que representa o 6,4% do total estatal. Pola súa banda, as empresas asumiron un custo directo estimado de 964 millóns de euros. Ademais, o impacto estimado sobre o Produto Interior Bruto (PIB) galego do absentismo non cuberto ascende a 2.268 millóns de euros, o que equivale a preto do 3% do PIB da comunidade. Os dereitos laborais necesariamente teñen un custe, como o ten a sanidade, o ensino público, ou as pensións. Un custe que asumimos colectivamente como sinal de identidade do noso Estado de benestar. Pero sabemos, tamén, que os recursos que van a un sitio non poden ir a outro. Tamén por iso é razoable que teñamos por obxectivo reducir a compoñente socialmente inadmisible do absentismo.

Os axentes sociais galegos teñen ante si unha realidade diferencial que se pode e debe afrontar, poñendo o foco nese vector do absentismo inadmisible. Para elo, o punto de partida é asumir que as causas difiren en cada caso e que, polo tanto, no agregado a explicación é multifactorial e exixe actuacións en todos os eidos. O camiño ideal: que sindicatos, organizacións empresariais e a administración autonómica dialoguen, negocien e acorden unha estratexia global, incluíndo un inventario de medidas con obxectivos complementarios.

Suscríbete para seguir leyendo