A ascensión de Maruja Mallo

De cando en vez busco o vídeo onde Maruja Mallo relata o momento histórico en que naceu o termo «Las sinsombrero». Fico hipnotizada escoitando a Mallo relatar o feito: «Todo el mundo llevaba sombrero, era algo como un pronóstico de diferencia social. Pero un buen día, a Federico (García Lorca), a Dalí, a Margarita Manso y a mí se nos ocurrió quitarnos el sombrero y, al atravesar la Puerta del Sol, nos apedrearon insultándonos como si hubiéramos hecho un descubrimiento como Copérnico o Galileo. Nos llamaron maricones porque entendían que despojarse del sombrero era como una manifestación del tercer sexo».

Maruja Mallo, ademais de ser unha das principais figuras da Xeración do 27, foi unha artista que se atreveu a presentar unha cosmovisión feminina desde a perspectiva da muller moderna. Ata o 16 de marzo de 2026, o Museo Reina Sofía alberga a maior retrospectiva realizada ata hoxe desta artista, unha das máis innovadoras da vangarda. Unha mostra de 90 obras onde se poden atopar escritos, fotografías, vídeos, debuxos e as súas pinturas. Maruja Mallo foi unha galega universal que acabou cabalgando a lombos do surrealismo desde Viveiro ata o exilio, onde tivo contacto con artistas coma Picasso, Magritte ou Miró. Morreu en España, imaxino que atormentada polo esquecemento. Gústame especialmente o retrato que fai dela Antonio Lucas na obra Vidas de santos (Círculo de Tiza, 2015): «Hasta hace 20 años te podías cruzar con ella por la calle Núñez de Balboa de Madrid. Llevaba los ojos pintados locamente, como si mirase a través de dos murciélagos. Viajaba a bordo de unos zapatos con palmo y medio de suela de corcho y el pelo teñido con una pócima de trementina y virutas de cobre. Se vestía con acumulaciones de telas que le iban dando forro y cuerpo, convirtiéndola en la mejor creación de sí misma. Y remataba su prêt-à-porter con un abrigo de pieles que bien podría ser un cementerio de gatos profanado. Maruja Mallo es elegante por su instinto de verbena».

Mallo foi a primeira artista coa oportunidade de mostrar a súa obra nas salas de Revista de Occidente, grazas a Ortega y Gasset, que era un grande admirador seu. Alí mostrou a súa memorable serie Verbenas. En París produciuse o seu desembarco no surrealismo. Alí, André Bretón mercoulle Espantapájaros, unha das principais obras do movemento.

En Galicia formaba parte das Misións Pedagóxicas. Tivo que fuxir a Lisboa cara a un exilio que a levou a diferentes cidades americanas, entre elas Bos Aires. Dende alí viaxará a Chile e, xunto con Pablo Neruda, visita a Illa de Pascua e protagoniza esa serie de famosas fotografías emblemáticas onde aparece cunha especie de vestido de algas, que recolle aquela definición feita por Dalí sobre ela «mitad marisco, mitad ángel».

Ao seu regreso «xa ninguén se acordaba dela», afirma a xornalista Carme Vidal, nunha semblanza da artista. Definiuna así: «Era pequeneira e aparece como disfrazada, pintada en exceso, e todas as entrevistas que se conservan dan a idea dunha muller extravagante, que contaba historias que case ninguén cría». En Galicia o seu esquecemento foi aínda maior. A primeira exposición despois da guerra ten lugar nos anos 70, na galería Citania, e incluía moitas das súas obras máis cotizadas, segundo lembra Vidal. «E non foi quen de atopar ninguén que puidera falar dela. Pero, sobre todo, non se vendeu ningunha obra».

Maruja Mallo pagou a factura de vivir en liberdade. Fíxose célebre polas súas relacións amorosas e algunhas amizades perigosas. Quizais o personaxe eclipsou a artista, se é posible facer esa escisión dentro dunha personalidade tan complexa coma a dela. Hai un poema de Alberti (que, por certo, negou a Maruja, silenciándoa da súa vida, despois de manter con ela unha relación sentimental) que deixa constancia da influencia artística de Mallo, da potencia da súa pegada. Titúlase «La primera ascensión de Maruja Mallo al subsuelo» e remata así:

Mira siempre hacia abajo.

Nada se te ha perdido en el cielo.

El último ruiseñor es el muelle mohoso de un sofá muerto.

Desde los pantanos, ¿quién no te ve ascender sobre un fijo oleaje de escorias,

contra un viso de tablones pelados y boñigas de toros,

hacia un sueño fecal de golondrina?

Suscríbete para seguir leyendo