Patrias de papel

Son patrias de papel todas aquelas que se construíron cos soños dos desterrados, exiliados e perseguidos por todo o mundo que se viron obrigados a escribir cartas, publicar libros, revistas e fundar imprentas para deixar constancia dun «soño colectivo traicionado», como deixou apuntado Luís Seoane.

Son no seu conxunto, as palabras escritas, unha rede conversacional que define unha cultura alternativa, sen institucións que protexan o seu legado, sempre acosado e vetado polos discursos dominantes das ditaduras. Unha cultura fráxil pero facilmente transportable que non rexistran nin os nosos dicionarios que recollen unha acepción moi restritiva da voz «conversación», limitada á fala, á oralidade entre dúas ou máis persoas reunidas.

Esta tendencia limitadora deixa fóra a máis universal e atemporal das conversacións, a que establece o lector cos libros e coa escrita. Por esta razón algúns escritores falan dos libros coma se fosen eses barcos nos que se chega a outros países onde suceden outras vidas. Quevedo no seu eloxio á imprenta case a compara con Cristo, vencedor sobre a morte, xa que a lectura intégranos nunha comunidade invisible que supera os límites sociais e históricos e permítenos participar noutra vida e mesmo falar cos defuntos («Retirado en la paz de estos desiertos,/con pocos, pero doctos, libros juntos/vivo en conversación con los difuntos/ y escucho con mis ojos a los muertos.»).

Hai algúns meses tiven ocasión de rememorar un humilde capítulo desta conversación infinda con ocasión de adquirir unha obra curiosa de Enrique Azcoaga (1912-1985) (Panorama de la Poesía Moderna Española, Editorial Periplo, Buenos Aires, 1953) que reúne, con escaso criterio selectivo, nada menos que 258 autores de todas as cores e tendencias, entre eles os nosos Manoel Antonio, Pimentel, Dieste, Lorenzo Varela, Paz Andrade etc.

Tiñamos xa certa familiaridade coa poesía e obra de Azcoaga pola relación que mantivera con Rafael Dieste, primeiro como integrante das Misións Pedagóxicas e como fundador de Hoja Literaria na que colaborará o rianxeiro; en segundo lugar porque Azcoaga chegará a Buenos Aires a finais de 1951 formando parte do denominada «segundo exilio», persoas que, como Isaac Díaz Pardo ou Ramón Valenzuela, van na procura duns valores que formaban parte do proxecto político da República e do nacionalismo galego, silenciados e agredidos polo franquismo. Na capital arxentina ocupará Azcoaga algúns anos o apartamento que na rúa Lavalle 376 tiñan Carmen e Rafael, radicados neste momento en Londres e posteriormente en Monterrey (México).

As cartas que desde a capital inglesa lle escribe Rafael Dieste comentando algunha das súas obras con mencións a amigos comúns —Serrano Plaja, Sánchez Barbudo, Lorenzo Varela, Otero Espasandín, Salazar Chapela etc.— significan ao mesmo tempo un reencontro cunha vida pasada que se resiste a ser borrada polo vendaval da censura e da represión que o franquismo proxectou sobre o exilio republicano.

E non acaban aquí os motivos de conversa evocados pola antoloxía de Azcoaga porque o editor da devandita obra é nada menos que Francisco Galán (1902-1971), irmán de Fermín (1899-1930), inmortalizado por Rafael Alberti despois de ser fusilado por levantarse contra a ditadura de Primo de Rivera e contra a «ditablanca”do xeneral Ramón Berenguer. A Francisco o levantamento contra a legalidade republicana colleuno como capitán retirado da Garda Civil pero deseguida se puxo a combater en Somosierra na defensa de Madrid, ganando a confianza de Juan Negrín que o nomeou Xefe da Base Naval de Cartagena.

Conseguirá salvar a vida chegando a última hora a Túnez onde foi internado no nauseabundo campo de Meheri Zebbeus. Finalmente, grazas á intervención dun deputado comunista francés puido saír o 27 de abril de 1939 rumbo a Chile, Uruguai e finalmente Arxentina onde fundou a editorial Periplo coa súa muller, a pianista e tradutora arxentina de orixe vasca Elvira Vázquez Gamboa.

A Antoloxía ten unha delicada ilustración na tapa, obra de Ramón Gaya da mesma maneira que outras publicacións do mesmo selo serán ilustradas por Seoane e outros artistas exiliados. Porque, como ten dito Gabriel Zaid, todo libro é parte desta conversación interminable, inabarcable que chamamos cultura.

Suscríbete para seguir leyendo