Opinión

As cartas como secreta pedagoxía de liberdade

En breve a editorial Renacimiento de Sevilla vai publicar as cartas cruzadas entre Luís Seoane e Isaac Díaz Pardo durante os anos 1956-1978. Será posible pola xenerosidade mostrada pola familia de Isaac que, consciente da relevancia desta correspondencia, renuncia xenerosamente á protección de certas intimidades tantas veces alegadas por familiares e amigos para impedir a difusión de cartas de gran transcendencia. E agradecemento tamén a Abelardo Linares, convertido hoxe no gran zar da edición da cultura do exilio republicano.

As 332 cartas que compoñen este epistolario, ademais de ser un paradigma do sentimento exílico, proporcionan datos de gran importancia social que rebasan as experiencias personais dos corresponsaes. Vencidas as dúbidas iniciais de tipo territorial entre Magdalena (Arxentina) e O Castro (Sada, A Coruña, Galicia), Isaac decide consolidar un complexo industrial de fabricación de porcelana que acabará dando emprego a varios centenares de persoas. Pero a medida que se vai consolidando o proxecto industrial, vanse fundando unha serie de foros de pensamento e comunicación –Laboratorio de Formas, Museo Galego de Arte Contemporánea Carlos Maside, Sargadelos, ediciós do Castro– cuns obxectivos audaces e reparadores. Para conseguilos hai que vencer innumerables retos que van aparecendo como muros ao longo do epistolario. O máis significativo, a complexidade das relacións que se establecen entre o mundo empresarial e capitalista e o ideal humanístico encarnado por dous artistas como Seoane e Díaz Pardo. Coñecedores ambos dese soño traizoado dos anos republicanos, que pretendía unha rexeneración basada na igualdade e na xustiza, propuxéronse restaurar unha imaxe e unha simboloxía acusadoras da barbarie franquista. De tal xeito que restaurando uns valores e unha simboloxía identitaria e popular poderíase rescatar, en parte, a dignidade socio-cultural do pobo galego. A loita por conseguir este obxectivo humanístico e liberador adopta neste caso unha ferramenta humilde e familiar, a carta, que contrasta con outros formatos épicos e artísticos máis visibles e recoñecibles.

“Luís Seoane e Isaac Díaz Pardo propuxéronse restaurar unha imaxe e unha simboloxía acusadoras da barbarie franquista”

O epistolario discorre, discreto, levando a auga limpa de dúas fontes que se saben próximas pero que non sempre conflúen. Contrasta este diálogo que nos saúda a cada carta á maneira de golpes acompasados no ingre do ferreiro co baleiro provocado por xentes que se escoitan unicamente a si mesmas. O resultado deste diálogo non foi un fracaso para nós malia a sensación de derrota que deixou nos seus protagonistas e no círculo de sociabilidade de ambos. Poderiamos facer, como proba, unha escolma de citas, unha especie de aurea dicta epistolar con valor de emblema á maneira da creada pola patrística cristiá na Idade Media que consolidou un modelo de auctoritas. Unha das entreglosas implícitas no epistolario é a idea de que cada carta é un fío que tece unha tea para capturar ideas e formas que constitúen a mellor expresión das súas respectivas poéticas creativas. Entre as moitas “formas” que quedaron atrapadas nos fíos invisibles do seu tecido dialéctico están as cabezas de personaxes medievais comercializadas por O Castro por volta de 1967. Foi un intento de divulgar a historia prohibida e silenciada de Galicia por bazares e tendas. Foi un intento de descolonización, de contar a nosa historia, de contar a nación, mediante unha linguaxe encriptada que circulaba como agasallo. Afortunadamente, en diálogo social, con esta iniciativa foise creando unha rede de sociabilidade que nos permitiu proclamar como heroe nacional a Roi Xordo coa complicidade necesaria de Ferrín e doutros artistas e poetas.

Do proxecto compartido por Seoane e Isaac para Galicia borrouse a parte material e visible, de aquí a sensación de fracaso que perdura na memoria actual. Ao actual complexo de Sargadelos moi ben lle poderiamos dedicar as palabras que o poeta Marcial lle dixo a un imitador: “O que recitas son, Fidentino, os meus versos; pero ditos tan mal que xa parecen teus”.

Pero os seus soños buscaron acougo e acubillo na palabra, quedaron atrapados na súa propia rede. De aquí a importancia da publicación destas palabras que semellan coloquiais e familiares pero que encerran o mellor de todos nós.

Suscríbete para seguir leyendo