As orixes da música pop

Que teñen en común Taylor Swift, Dua Lipa e Saint Vincent? Pois ademais do éxito e a fama, as tres afunden as súas raíces nunha plantación de algodón.

O Delta do Mississippi era unha terra fértil para ese cultivo. Certo que coa guerra de independencia aboliuse a escravitude nos Estados Unidos, pero nos estados sureños os negros traballaban nos latifundios en semiesclavitud. Tecnicamente eran parceiros (sharecroppers), traballaban a terra por unha participación na colleita, pero era escravitude encuberta por un contrato de sociedade.

As familias vivían en barracóns, con gran promiscuidade sexual e falta de hixiene. Os nenos nados cegos pola sífilis, por certo, daban de adultos grandes músicos. As fins de semana os bluesmen desprazábanse de granxa en granxa dando concertos nos que cantaban a súa malaventura, os seus sentimentos profundos de tristeza, resistencia e esperanza. Esa música, acompañada de guitarra e harmónica denominouse blues, literalmente tristeza en inglés. Eran cancións breves, rodas de 12 compases e escala pentatónica, unha música con enorme poder de sedución.

Conta na súa biografía W.C. Handy, director de orquestra clásica, que en 1903 viaxaba en tren por Mississsippi. Na estación de Tutwiler tivo que esperar oito horas pola súa correspondencia. Quedou durmido nun banco da estación. De noite espertoulle un son xamais oído antes. Un home negro farrapeiro e delgado tocaba unha música enigmática e obsesiva, deslizando a folla dun coitelo polas cordas da súa guitarra, afinada en aberto. O home cantaba «Goin’ where the Southern cross the Dog» (Indo onde o Southern cruza ao Can). Intrigado, preguntou polo sentido da frase. O músico referíase á intersección ferroviaria en Moohead, onde as vías do ferrocarril Southern cruzábanse coas do Yazoo Delta, alcumado polos negros como o Yellow Dog. Xamais esqueceu aquel son. E aínda que era músico de academia compuxo anos despois «Yellow Dog Blues» para orquestra.

Era común que os músicos de blues máis imprudentes e deslenguados terminasen sendo protagonistas destes versos escritos por un profesor comunista e xudeu do Bronx, que cantou Billie Holiday en «Strange Fruit»: Southern trees bear strange fruit / Blood on the leaves and blood at the root / Black bodies swinging in the southern breeze / Strange fruit hanging from the poplar trees.

Así pois e para non terminar colgados da rama dun álamo, os bluesmen construíron unha linguaxe codificada: referiríanse ao terratenente coma se fosen as súas amadas, e a crueldade coa que lles trataban, relatábase como desamor e perdición. O blues metaforizaba as relacións amorosas intensas ou desiguais comparando á muller amada cunha figura de poder, como o terratenente, landlord ou capataz, reflectindo dependencia, control emocional, explotación, feitizo, ruína e morte: My baby don’t love me.

A guitarra e a harmónica

A maioría dos escravos negros procedía do África occidental, onde os instrumentos máis populares seguen sendo os de corda. Os músicos de blues apostaron pola guitarra. A guitarra non era un instrumento demasiado popular. Nas bandas rueiras non se lles oía, opacadas polos violíns, acordeóns e cornetas. Con todo para aquelas delicadas baladas e os seus cantautores, resultou un instrumento útil e relativamente accesible.

Para gañar sonoridade, a guitarra española transformouse en acústica: con maior caixa e cordas metálicas en lugar de tripa e cunha barra de aceiro no mastro para soportar a maior tensión das cordas: a esa barra chamáronlle alma da guitarra. Máis adiante, construíuse con corpo de hojalata, para impulsar un son máis potente e metálico: naceu así o Dobro ou resonator guitar.

O amplificador de válvulas e o vinilo

A guerra polo volume gañouse coa invención do amplificador de válvulas. A guitarra eléctrica dispoñía de seis imáns envoltos en bobina que convertían a vibración de cada corda metálica en débil corrente eléctrica. O amplificador subía o sinal e movía un altofalante. Con ese invento a guitarra empezou a aparecer nos clubs de jazz, pois electrificada xa podía competir cos instrumentos de vento.

Pero nos high school, os mozos brancos tamén querían formar as súas bandas e tocar nas festas de gradación. Os paraninfos de colexio maior eran dez veces maiores en tamaño a un garito de jazz. E aos novos guitarristas non lles quedou outra que retorcer o volume ao máximo: crank the amp. Así naceu o sustain típico da guitarra eléctrica distorcida, onde a nota se realimenta e queda sostida no aire: Adeus ao saxo. As formacións xuvenís prescindiron dos instrumentos de vento, pois conseguían manter as súas notas cun amplificador botando fume.

En 1950 inventouse o disco de vinilo. Superaba en todo ao disco de goma laca de 78 rpm: duraba 20 minutos por cada cara, soaba moito mellor e sen ruído de fondo. Ademais era moito máis barato de fabricar. A mocidade da postguerra podía acceder a un tocadiscos portátil e oír as súas cancións preferidas en discos de 45 rpm e sete pulgadas.

A Segunda Guerra Mundial

O ataque xaponés a Pearl Harbor espertou á sociedade americana do seu lindo soño non belixerante. Os Estados Unidos tamén declararon a guerra a Alemaña e desprazaron un continxente de dous millóns de soldados novos a Europa. Terminada a guerra con Alemaña, o despregamento se desmovilizou, pero aínda así nas bases americanas permaneceron centos de miles de soldados novos, case a metade, afroamericanos.

Esa mocidade negra quería escoitar blues pola radio.

No estuario do Támesis as estruturas de detección precoz dos raids da Luftwaffe foron abandonadas pola R.A.F. e enseguida ocupadas por radios pirata que emitían música para os soldados americanos: fóra do territorio físico da illa de Gran Bretaña, non pagaban impostos nin dereitos de autor pola difusión radiofónica. Radio Luxemburgo tamén descubriu ese nicho de mercado e deixou soa á BBC coas súas plúmbeas emisións culturais.

Coa postguerra chegou o Plan Marshall, e con el o estado do benestar. Por vez primeira na historia a mocidade tiña paga semanal paterna e capacidade de compra. A autonomía financeira tamén lles deu autonomía cultural. Unha nova liberdade sexual apoderouse da mocidade británica e europea que compraba música, minisaias, pantalóns pitillo e jerséis, tan curtos, que deixaban o embigo ao aire.

Entón resolveuse o cubo de Rubik

Daquelas cancións de blues, desapareceu da ecuación o terratenente e «My baby doesn’t treat me right», «The thrill is gone», «I rather go blind», «Death letter blues», «I put a spell on you» e tantas outras, encaixaron como anel ao dedo no ánimo daquela xeración de mozos adolescentes, que se valeron do blues para expresar sen pudor un sentimento colectivo: o desexo.

Así naceu o pop.

Suscríbete para seguir leyendo