Música e memoria

Cando Rosalía e Carminho compartiron unha canción, o fado volveu cruzar o limiar da súa propia Memória. Ese é precisamente o título do tema coescrito pola fadista portuguesa e incluído no disco Lux (2025) da catalá. Con todo, non é a primeira vez que se difuminan as fronteiras musicais, nin moito menos. O canto lisboeta leva décadas atravesando o Miño, pasando das tabernas aos teatros e mesmo percorrendo o país co que comparte unha raíz lingüística e cultural. De Lisboa a Vigo, de Porto a Compostela, de Portugal a Galicia, como unha ruta sonora á beira do Atlántico.

O xénero portugués, que naceu nos barrios populares da capital lusitana, conquista escenarios de todo o mundo. Declarado Patrimonio Cultural Inmaterial pola UNESCO en 2011, é un símbolo de Portugal, unha forma de expresión na que a saudade soa entre silencios, guitarras e voces que parecen lembrar algo que nunca se dixo. E na memoria permanecen as lendas como Amália Rodrigues (1920 – 1999) ou Carlos do Carmo (1939 – 2021). A pegada é inevitable: o fado representa unha identidade tan fondamente enraizada que, paradoxalmente, atopou fóra das súas fronteiras un dos espazos onde seguir medrando.E así o fixo ata coarse na esfera global. A colaboración de Rosalía e Carminho xa supera os 35,7 millóns de reproducións en Spotify, mais esa cifra apenas dá unha idea da súa verdadeira dimensión. «Cuando muera solo pido no olvidar lo que he vivido», cantan en «Memória», arredor desa lembranza que esvaece calquera liña divisoria. En Galicia, a conexión cultural e emocional co fado afúndese nas raíces da lingua galego-portuguesa. Pero, quen lle puxo voz a esta viaxe?

«O bo do fado é que nunca se canta do mesmo xeito», sinalaba a cantante e compositora María do Ceo nunha entrevista para FARO DE VIGO, en 2019. Afincada en Galicia, a artista presentaba naquel momento o seu disco, A fadista, que fusionaba as músicas tradicionais nacidas a ambas beiras do río. «Son galaico portuguesa, unha galega nacida en Portugal», explicaba. Ela é unha das voces que mellor exemplifican ese diálogo no que o fado deixa de ser un xénero alleo para formar parte dunha banda sonora compartida. Na mesma liña, Uxía (Mos, 1962), coñecida como «a voz do Atlántico», fixo do encontro entre a cultura galega e a portuguesa unha das liñas centrais do seu traballo. En máis de trinta anos de carreira, foi tecendo pontes entre os tradicionais alalás e outras músicas atlánticas, incorporando a morna (xénero propio de Cabo Verde), o fado e mesmo os ritmos brasileiros, e colaborando con artistas como António Zambujo ou Rui Veloso. Esboza así unha cartografía emocional arredor do océano: un mapa feito de linguas e melodías que circulan en ambas direccións.

Concertos, gravacións e proxectos colaborativos seguen a consolidar unha rede artística. Un ecosistema creativo onde xorden iniciativas como a de «Música en vea» que, no verán de 2024, converteu as unidades de diálises e as salas de oncoloxía do Complexo Universitario de Ourense (CHUO) nun escenario íntimo e conmovedor para o fado, coa voz de María do Ceo. Este espazo inesperado ampliou os límites habituais dun xénero que, coa súa forza expresiva, acompaña e permanece.

María do Carmo de Carvalho Rebelo de Andrade, máis coñecida artisticamente como Carminho, é coautora de Memoria (2025), unha peza na que o fado dialoga coa sensibilidade contemporánea de Rosalía. Lux mestura, ademais, música clásica, melodías pop, ópera e electrónica nun mosaico sonoro onde tradición e vangarda conviven sen renunciar á súa identidade. O fado, nacido nos barrios populares da Lisboa decimonómica, amosa que a tradición non permanece inmóbil: transfórmase con cada nova voz. E, ao atravesar o Miño, volve soar a casa.

Nas rúas de Lisboa

«A difusión do fado a través da emigración e o circuíto musical do mundo reforzou a súa imaxe como símbolo de identidade portuguesa», explica a UNESCO. Deste xeito, favoreceuse o proceso de intercambio cultural coas diversas tradicións musicais. Pero, cal é a súa orixe?

Antes de ocupar os grandes teatros e conquistar escenarios mundiais, o fado comezou a soar nas rúas de Lisboa. Xurdiu nos ambientes populares da capital portuguesa do século XIX, onde se interpretaba de maneira espontánea en espazos do máis diverso: «hortas, touradas, retiros, tabernas e casas de mala fama», segundo recolle o Museo do Fado.

Era a expresión da vida cotiá nunha cidade en plena transformación, vencellada a mariñeiros, cocheiros, prostitutas e outros habitantes dos barrios máis humildes. O que comezou como a banda sonora dos arrabaldes acabou por converterse nun dos maiores emblemas culturais de Portugal, sen perder a memoria das rúas nas que aprendeu a cantar.

En certo sentido, pódese considerar unha narrativa popular que, na actualidade, oscila entre a súa condición de arquivo emocional dunha cidade e a súa proxección global como linguaxe artística en constante reinvención. E iso tamén forma parte da súa historia viva.

Suscríbete para seguir leyendo