O románico máis antigo

Vilanova é unha poboación do concello de Miño, moi próxima a Perbes. Dista uns catro quilómetros da capital municipal e chégase a ela por unha estrada local entre vexetación atlántica e casas dispersas. A pesar da súa aparente sinxeleza, San Xoán de Vilanova é un dos templos máis singulares do rural galego, xa que aínda resoan nel influencias do románico lombardo e asturiano, algo infrecuente no territorio, fóra de San Martiño de Mondoñedo.

A resposta de como chegaron esas ideas arquitectónicas a este pequeno núcleo probablemente estea nos camiños medievais, nos monxes viaxeiros e nos roteiros de peregrinación que cruzaban Europa cun constante intercambio de información. A datación de San Xoán de Vilanova podería situarse no século XI; segundo algúns autores, nun ano concreto, 1040, aínda que non hai unanimidade nin certeza sobre isto xa que escasean os datos da súa historia, sen que conste citada en documentos ata o ano 1156 nunha bula do Papa Hadrián IV.

O exterior da igrexa mostra unha nave única e unha ábsida semicircular que arrinca sen tramo recto previo, algo pouco habitual no seu estilo. Ao achegarse, aparecen os detalles que a distinguen: arquiños cegos lombardos e unha decoración xeométrica de trenzados que lembra o prerrománico asturiano.

San Xoán conserva na súa estrutura esa memoria do tránsito de canteiros, clérigos e ordes monásticas que transportaban non só información, senón tamén modelos construtivos. O templo queda moi preto do trazado histórico do Camiño Inglés, algo que axuda a entender por que un edificio relixioso aparentemente illado puido recibir influencias arquitectónicas tan pouco habituais en Galicia durante o século XI. Outra característica é a utilización nos seus muros de laxa apenas traballada, extraída dunha canteira próxima, denominada polos veciños Galilea. O material é de cores escuras e claras, unha mestura que proporciona ao edificio unha vistosa policromía.

A fachada, reformada no século XVIII, introduce unha linguaxe barroca que contrasta coa austeridade medieval. Sobresae a espadana de dous corpos, o primeiro composto por tres machóns que dan lugar aos ocos onde se colocan as campás, mentres que o segundo está formado por un corpo central flanqueado por pináculos. No interior resalta tamén a sinxeleza, con muros de canteiría irregular e o feito de que o arco triunfal non está sostido por columnas senón que apoia nos propios muros. Destaca a pía bautismal, de características románicas e testemuña de séculos de vida cotiá.

O historiador e arqueólogo Manuel Chamoso Lamas foi un dos principais estudiosos que investigou este templo. Entre os seus traballos fotografou a igrexa de San Xoán no ano 1963, documentando o seu estado orixinal previo ás restauracións. As súas análises sobre o edificio relixioso foron fundamentais para entendelo como un referente do románico de influencia lombarda, ou catalá, en Galicia. Posteriormente, outros investigadores deste estilo artístico continuaron estudando e catalogando a importancia desta singular construción de Miño. Declarado BIC (Ben de Interese Cultural), o templo de San Xoán de Vilanova é, xunto cos de San Martiño de Mondoñedo e Santo Antoíño de Toques, un dos exemplos máis antigos do románico galego.

A igrexa conserva o seu uso litúrxico e é durante as festas de San Xoán cando recupera máis vida comunitaria. A parroquia mantén celebracións populares con misas solemnes, procesións e as tradicionais sardiñadas de xuño. O pequeno templo sitúase a catro quilómetros de Miño, concello declarado de Interese Turístico. Ademais das súas praias, conta cun abondoso patrimonio cultural e natural, como a Fraga do Xarío ou os muíños do río Medio, e tamén outros interesantes exemplares relixiosos como Santo Tomé de Bemantes, en cuxo exterior se conserva un sartego antropomorfo do século XII.

Augas milagrosas

A capela da nosa Señora de Guadalupe e a Fonte de Augas Santas sitúanse na parroquia de Callobre. Este conxunto arquitectónico barroco do século XVIII é coñecido pola súa contorna natural e o seu manancial, ao que a tradición atribúe propiedades milagrosas contra o mal de ollo e a envexa. A auga da fonte anexa utilizábase popularmente para asperxer as terras de cultivo e preservar as colleitas, alén de protexer contra pragas. Reza a lenda que hai que beber da fonte, rezar tres nosopais, outras tantas avemarías e o que o faga con fe librarase de malas miradas.

A capela principal conta cunha sinxela pero elegante espadana. No seu exterior destacan dous curiosos reloxos de sol labrados en pedra que datan do ano 1814. Ademais este enclave é o punto de inicio e fin do roteiro de sendeirismo local que percorre o río Medio e os antigos muíños. Atravesa un denso tramo de bosque de ribeira no que se atopan unha serie de catro enxeños tradicionais, combinando tramos de pasarelas, sendas e escaleiras de pedra. Trátase dunha pequeno traxecto circular de 1’3 quilómetros que percorre un tramo do río Medio, afluente do Lambre.

Suscríbete para seguir leyendo