Que grande, Begoña!

Hai figuras que non se len, senón que se habitan. Begoña Caamaño Rascado (Vigo, 1962 - Santiago de Compostela, 2014) foi, ante todo, unha arquitecta de pontes: entre o mito e a realidade, entre o compromiso político e a tenrura radical, e entre a palabra dita no aire das ondas e a palabra esculpida no papel.

A traxectoria de Begoña non se entende sen o seu Vigo natal, ese escenario de lindeiros industriais e azuis atlánticos. A súa etapa formativa no Colexio Amor de Dios supuxo o primeiro contacto cunha estrutura firme e seria que asentou as bases do pensamento e, ao mesmo tempo, serviu de reactivo para o seu espírito crítico, xa que a influencia das relixiosas nesa época deixou nela un ronsel paradoxal. O centro procuraba unha educación tradicional, pero na que a muller tivese un papel fundamental e Begoña soubo filtrar a disciplina e mais a confianza e transformalas en rigor intelectual. Ela escolleu a voz e pódese dicir que desa contorna xurdiu a necesidade de cuestionar os dogmas, unha semente que máis tarde florecería no seu feminismo militante e na súa defensa inquebrantable da identidade galega.

Jerónimo Usera, fundador da Congregación das Irmás do Amor de Deus, vía na muller unha forza civilizadora, para el educar unha muller era educar unha nación enteira; a muller non era un suxeito pasivo, senón a pedra angular sobre a que construír unha sociedade máis digna. Begoña Caamaño emprega esa pedra para construír literatura de resistencia, crea deusas e heroínas que reclaman o seu dereito a existir fóra do relato oficial; diríase que Begoña fundou unha xenealoxía literaria para que as mulleres fosen donas do seu propio mito. Ambos, Usera e Caamaño, compartían a certeza de que o mundo non se move sen as mulleres e Begoña levou esa potencia ao extremo dándolle voz a Penélope, a Circe e a tantas galegas que, grazas a ela, sabemos que non estamos soas na nosa propia Ithaca.

Antes que escritora de culto, Begoña foi a voz amiga de miles de galegos. Como traballadora da Radio Galega, especialmente no servizo de informativos e en programas como Diario cultural, exerceu o xornalismo con alma. Non entendía a información sen a ética, nin a cultura sen a implicación social. Foi unha muller comprometida coa cultura dende as barricadas do cotián. O seu sindicalismo e a súa presenza activa en colectivos feministas e de defensa da lingua non eran compartimentos estanco. A Begoña xornalista alimentaba á Begoña activista, e a ambas daban paso á Begoña que, en silencio, preparaba unha das revolucións literarias máis profundas da Galicia contemporánea.

A proxección literaria de Caamaño é, quizais, o seu legado máis transformador. Con apenas dúas novelas de ficción, logrou mudar a perspectiva da historia. En Circe ou o pracer azul (2009) Begoña rescata a meiga da Odisea para darlle unha humanidade desbordante. Circe deixa de ser o perigo para os homes e convértese nunha muller que decide sobre o seu propio desexo e destino. É un manifesto sobre a amizade entre mulleres e o dereito ao pracer sen culpa.

En Morgana en Esmelle (2012) a autora viaxa á mítica Esmelle de Álvaro Cunqueiro para enfrontar a Morgana coa súa propia estirpe. É unha obra de madurez onde a reflexión sobre a responsabilidade política e a dor da traizón se mesturan cunha prosa exquisita. Morgana non é a vilá; é a muller que reclama o seu lugar nun mundo de homes que prefiren a guerra á sabedoría. Nas dúas obras apréciase unha arquitectura textual onde non sobra nin unha palabra. Begoña fuxía do barroquismo gratuíto, a súa prosa é elegante pero directa, herdada, quizais, da necesidade xornalística de transmitir ideas complexas de xeito comprensible sen perder a profundidade.

A súa obra convértese así nun diálogo moderno e feminista que utiliza o mito para falar de problemas contemporáneos: a autonomía das mulleres, o poder político e a responsabilidade colectiva.

Un faro

O legado de Begoña é hoxe un faro para o feminismo galego. A súa faceta como tecedora de redes -esa capacidade para unir as mulleres de distintas xeracións- creou un ronsel que hoxe seguen as novas voces das nosas letras. Non foi só unha muller que escribía, foi unha muller que vivía como escribía: con coherencia, con valentía, con profundo amor por Galicia.

A súa prematura partida deixounos orfos do seu riso e da súa lucidez nas ondas, pero as súas páxinas seguen a ser ese pracer azul onde atopar acubillo e, sobre todo, forza para seguir camiñando. Begoña ensinou nese Vigo da infancia que o Amor de Dios podía reinterpretarse como un amor á humanidade, á xustiza e á liberdade de ser, sen pedir permiso, a dona do propio relato.

O recoñecemento nas Letras Galegas 2026 supón a consagración dun feminismo que é, ao mesmo tempo, épico e cotián. Begoña Caamaño demostrou que temos dereito a saber o que pensaban as nosas antepasadas, a reivindicar o desexo femenino como unha forma de romper cadeas propoñendo o coidando mutuo entre mulleres.Begoña non escribía para compracer, escribía para habitar un mundo onde as mulleres non fosen estranxeiras na súa propia pel.

Suscríbete para seguir leyendo