O Vigo delas

As rúas feitas de palabras son tamén un campo de batalla. Espazos de peregrinación escrita, onde a literatura que foxe das páxinas crea cidade. Vigo abre así os seus ollos, entre néboas de sal e ferruxe, mirando o mar. Mesmo horizonte desde o que Begoña Caamaño (Vigo, 1964 – Santiago de Compostela, 2014), xornalista, escritora e homenaxeada no Día das Letras Galegas 2026, comezou a abrir fendas nos relatos herdados. Ela seguía o fío dunha voz que, nalgún punto, deixou de ser narrada para converterse en narradora.

E non foi a única. Na beiramar viguesa, marcada durante décadas pola partida, a espera e o tránsito, as autoras atoparon un lugar común desde o que cuestionar os marcos tradicionais. Xohana Torres (Santiago de Compostela, 1931 – Vigo, 2017), dramaturga e poeta, transformou o porto de Vigo nun escenario feminino atravesado pola ausencia; María Xosé Queizán (Vigo, 1939), autora e ensaísta feminista, fixo da escrita un exercicio de pensamento crítico e intervención social; e Begoña Caamaño levou esa ruptura ata os propios cimentos do imaxinario occidental. Trátase de tres maneiras distintas de habitar a palabra desde a disidencia, a memoria e a revisión do legado cultural. Con todo, ese espazo entre urbe e bordo marítimo cobrou especial significado para Torres, quen fixo do porto vigués algo máis que un lugar físico. Así, deulle a Maxa, protagonista da súa única novela Adiós María (1971), a posibilidade de achegarse aos elementos ata entón practicamente inexplorados na literatura galega.

A publicidade, os cafés, os grandes almacéns, Bob Dylan e os Beatles, o estadio do equipo local... todo iso ilustra un Vigo en plena transformación urbana e industrial dos anos setenta, cando a emigración e o movemento constante de partidas e retornos atravesaba a vida diaria das persoas. Torres tece nese contexto o contrarrelato do imaxinario portuario masculino a través dunha rapaza que non só observa ese mundo, senón que o interpreta, que o problematiza e reescribe desde dentro. Esta vontade de revisión e ruptura percorre as voces femininas de Vigo coma se fose unha constelación de preguntas abertas. Así, Begoña Caamaño encarna con especial intensidade o que a poetisa estadounidense Alicia Ostriker definiu en 1982 como Revisionist mythmaking (creación revisionista dos mitos): isto é, a transformación dos relatos herdados para alterar o seu sentido cultural desde a perspectiva crítica, sobre todo desde a mirada feminina. Na mesma liña, desenvólvese o traballo de autoras como Ursula K. Le Guin, Madeline Miller ou Margaret Atwood.

Na súa primeira novela, Circe ou o pracer do azul (2009), Caamaño reabre a Odisea de Homero desde o punto de vista de Circe e Penélope, desprazando a centralidade de Ulises e facendo do vínculo entre mulleres – amizade, sororidade, coidado – un eixe narrativo que desmonta a lóxica heroica tradicional e converte o mito nun espazo aberto, inestable e mesmo político. Como sinala Ostriker, cada reescritura pode encher de novo sentido un «recipiente antigo», abrindo a posibilidade dun cambio cultural que se inicia na lectura e se expande na linguaxe.

A prematura morte de Caamaño en 2014 deixou dúas novelas interrompidas e un baleiro que invita a imaxinar o que aínda podería ter escrito. Esta ausencia convértese, paradoxalmente, nunha forma de presenza. E así coas obras que marcan o relevo xeracional. Mestra súa foi María Xosé Queizán, autora de poemarios como O despertar das amantes (1993) ou Lesbiar (2015), e homenaxeada pola Real Academia Galega no marco do Día Mundial da Poesía 2026. Ela mesma describiuse nunha entrevista para Europa Press como «unha persoa incómoda, directa, crúa. Igual que a realidade».

En cada unha destas voces, Vigo segue a ser un escenario compartido. Ás veces nítido, como os guindastres recortados contra o ceo; ás veces íntimo, como un pensamento que latexa sobre a ría.

Suscríbete para seguir leyendo