Mestres da reminiscencia

Acaban de cumprirse dúas semanas do falecemento de António Lobo Antunes, un novelista que, por riba de todo, conseguiu permanecer á altura da súa propia esixencia estética. Cantos deles, dos autores que, a día de hoxe, escollen William Faulkner como santo patrón poderían manterse en pé sen a axuda dun par de muletas?

A vinculación con Faulkner alentouna o propio Antunes («Faulkner, hai que ler todo Faulkner», escribíalle nunha carta á súa primeira muller) e consolidárona críticos de talla mundial como George Steiner, para quen Faulkner e Antunes eran dous «mestres da reminiscencia activa». O eloxio de Steiner fai referencia á maneira en que ambos deitan sobre o papel a conciencia dos seus personaxes, recorrendo ao monólogo interior e ao uso particularizado das cursivas.

Pensemos nos monólogos da maioría das obras maduras de Antunes, como Exortação aos Crocodilos, e nos de O ruído e a furia, de Faulkner. As cursivas adoitan sinalar a irrupción dunha percepción ou dun recordo doutro tempo que, pouco a pouco, remata por intervir a narración e o discurso dos personaxes. Agora ben, Antunes é un mestre da reminiscencia activa e non un mero copista medieval porque soubo levar os postulados de Faulkner ata as súas últimas consecuencias: en obras como Exortação aos Crocodilos, as cursivas, ademais de convocar tempos pasados, sinalan a intromisión de segundas ou terceiras voces. E, en lugar de aparecer puntualmente no medio do texto, fano moi a miúdo, forzando un repentino salto de liña e a interrupción da última frase en curso. Deste xeito, non é que o pasado irrompa no presente do relato, senón que pasado e presente se devoran mutuamente, como un ouroboros. Ás veces nin sequera sabemos quen se está a pronunciar e o sentido dos parágrafos queda totalmente desfigurado.

En canto aos mundos onde irrompen estas reminiscencias, poderiamos dicir que, deixando á marxe as especificidades historiográficas de cada quen, son moi semellantes. Ambos están dominados polos fantasmas familiares e as secuelas dos conflitos bélicos; en Faulkner, pola vella aristocracia sureña e a guerra civil norteamericana, e en Antunes, polas familias posuidoras de quintas e a guerra colonial de Angola. Mesmo coinciden en cuestións tan presuntamente idiosincrásicas do imaxinario dos Estados Unidos como a violencia e a discriminación raciais.

Con todo, do mesmo xeito que sucedía no plano formal, o mundo de Antunes tamén pugna por independizarse e, obra tras obra, vai desbordando o imaxinario faulkneriano, complementándoo con distintos estratos e sectores da sociedade portuguesa. En Exortação aos Crocodilos, por exemplo, os personaxes son as mulleres dos integrantes dunha célula terrorista de ultradereita; en Que farei quando tudo arde?, os membros dunha familia disfuncional; en Memoria de elefante ou en Conhecimento do infierno, psiquiatras que traballan, como durante moitos anos o propio Antunes, nun hospital psiquiátrico; en O meu nome é Legião, mozos delincuentes dun barrio marxinal de Lisboa, etcétera.

Considerando que publicou máis de trinta novelas e que foi ampliando progresivamente o ratio de personaxes, Antunes tamén posúe algo do xenio arrebatado de Honoré de Balzac. Non obstante, o que verdadeiramente o distancia de calquera outro mestre e lle permite conquistar a súa autonomía estética é a percepción do mundo, poética e alucinada, dos seus personaxes. Mentres que os de Faulkner chocan, como nas novelas realistas, cos obstáculos dun medio compartido, obxectivable e verosímil, os de Antunes limítanse a habitar o interior das súas propias cabezas. Distinción abondo, penso, para lembrarmos que hai dúas semanas falecía en Lisboa un dos escasos escritores europeos co xenio necesario para sobrevivir a unha comparativa con Faulkner.

Suscríbete para seguir leyendo