Zé Povinho e as figuras do país

É un dos artistas portugueses máis polifacéticos e influentes do seu tempo, capaz de retratar o carácter de todo un país. Rafael Augusto Prostes Bordallo Pinheiro (Lisboa, 21 de marzo de 1846 – 23 de xaneiro de 1905) pertence á categoría de artista total, pois nada se lle resistía. Deseñador, acuarelista, ilustrador, decorador, caricaturista político e social; xornalista, ceramista e docente; prolífico e innovador, foi un renacentista do século XIX que quixo promover o cambio a través do humor. Historicamente o seu apelido escribiuse con «l» ou «ll», aínda que a fábrica de cerámica utiliza Bordallo.

O seu pai, Manuel Maria Bordalo Pinheiro, era pintor e profesor de debuxo, de modo que aquela educación temperá deulle unha sólida formación artística —ademais dos estudos oficiais que cursou, entre eles na Academia de Belas Artes de Lisboa— e ensinoulle algo esencial para o seu futuro oficio: a observación minuciosa da realidade. Así, desde moi novo demostrou unha inclinación natural polo debuxo humorístico. A caricatura, xénero que na segunda metade do século XIX vivía unha auténtica idade de ouro en Europa, converteuse na súa linguaxe. Nunha época marcada por cambios políticos, revolucións e tensións sociais, a sátira gráfica era unha arma de comentario público tan poderosa como os editoriais dos xornais. Bordalo Pinheiro comezou daquela a colaborar en diversas publicacións lisboetas e axiña destacou polo seu estilo incisivo. Os seus debuxos ían máis alá do chiste visual, pois eran auténticas crónicas políticas. Neles desfilaban ministros, burócratas, aristócratas e personaxes públicos retratados cunha mestura de ironía e teatralidade que lembraba a tradición caricaturesca francesa.

En 1875 apareceu por primeira vez un personaxe que acabaría converténdose nun símbolo nacional: Zé Povinho. Zé encarnaba o pobo desencantado polo poder, que desafiaba a autoridade cun xesto burlón e afouto. Axiña transformouno nunha especie de conciencia popular, irónica, acedada e crítica. Apareceu por primeira vez na publicación A Lanterna Mágica o 12 de xuño de 1875.

A forza da caricatura de Bordalo Pinheiro residía precisamente na súa capacidade para captar o espírito da sociedade portuguesa cunha claridade xornalística. Os seus debuxos viron a luz en numerosas revistas satíricas que el mesmo impulsou ou dirixiu, como a referida A Lanterna Mágica, O António Maria ou Pontos nos ii, publicacións que marcaron a cultura gráfica do país nas últimas décadas do século XIX. Xa na década de 1870 viviu algún tempo en Brasil, onde traballou como caricaturista en xornais de Río de Xaneiro. Aquela experiencia ampliou o seu horizonte cultural e reforzou a súa sona como debuxante satírico.

Mais a súa inquedanza creativa non se limitaba ao papel. Nos anos oitenta Bordalo Pinheiro instalouse en Caldas da Rainha, localidade coñecida pola súa tradición cerámica. En 1884 fundou a famosa fábrica que é hoxe historia da louza portuguesa e que revolucionou a estética das pezas. Reivindicativo mesmo na mesa, comezou a experimentar con formas e deseños inspirados tanto na natureza como no humor popular.

De aí saíron pratos en forma de col, cuncas que son tomates, hortalizas e vexetais transformados en recipentes nos que asoma unha ra ou un lagarto, ou figuras humanas caricaturizadas coa mesma ironía que os seus debuxos. É probable que en case ningunha casa falte unha figura do xenio portugués.

Bordalo Pinheiro trasladou así o seu espírito satírico ao mundo das artes decorativas. A cerámica deixou de ser unicamente un obxecto utilitario para converterse nunha forma de expresión artística, deixando un legado que acabou por facerse universal. Morreu en Lisboa en 1905, aos cincuenta e oito anos, deixando tras de si unha obra tan inmensa como icónica.

Suscríbete para seguir leyendo