Mapas da lírica medieval

Vigo, século XIII. Na beiramar resoan versos de amor. E tamén de ausencia. Son as cantigas de Martín Codax, que sitúan a cidade no corazón dunha tradición poética iniciada preto do ano 1170 en Galicia e Portugal. Con todo, a lírica medieval galego-portuguesa foi máis que iso. Investigacións recentes poñen en valor a súa vontade de contar o mundo; rexistralo, como pequenos restos arqueolóxicos que, oitocentos anos despois, revelan a dimensión sociopolítica da época.

Os nomes de vilas, ríos, santuarios... – en definitiva, os topónimos – permiten intuír a xeografía dunha sociedade en movemento. A partir desta idea, proxectos pioneiros como «Canticar» ou «Cantigas de Romaría», impulsados polo Centro Ramón Piñeiro, localizan os lugares mencionados nas composicións: desde a ría de Vigo ata a ermida de Pazos (Muíños, Ourense). Pode ser a poesía medieval unha guía inesperada para explorar a paisaxe histórica?

«Situamos no mapa todos os topónimos que os trobadores e xograres mencionaron nos seus textos», explican as investigadoras do equipo dirixido pola catedrática en Filoloxía Románica da USC, Pilar Lorenzo Grandín.

A Península Ibérica estaba marcada pola fragmentación política, as fronteiras deviñan movedizas e unha densa rede de rutas comerciais e de peregrinación conectaba vilas, mosteiros e grandes urbes. Neste contexto dinámico, as referencias presentes na lírica profana engadían un valor distintivo: o público podía situalas con maior precisión.

Agora ben, este traballo non só permite identificar os espazos citados, senón tamén interpretar o papel que desempeñaban na realidade social e cultural da tradición trobadoresca. «Ademais de completar o coñecemento existente sobre a toponimia medieval e descubrir o motivo polo cal uns lugares eran máis importantes ca outros, permítenos visualizar a transformación que foron experimentando ao longo do tempo». Así, o mapa virtual convídanos a repensar a nosa relación co territorio e a entender como esas mesmas paisaxes foron evolucionando ata os nosos días. Lugares como o mosteiro de Nogueira en Meis e as terras de Lemos en Lugo, mudaron de función social pero seguen a ocupar un papel fundamental na memoria colectiva.

Neste sentido, os cambios acaecidos configuran tamén a forma de visualizar o pasado. «Ultramar», como espazo descoñecido e de esperanza, estaba intimamente ligado ás ideas medievais e a Terra Santa. A súa mención lévanos a un momento no que as fronteiras eran, máis que físicas, simbólicas. Mentres tanto, as referencias a Morón de la Frontera (Sevilla), o emirato de Granada e cidades de gran relevancia económica, como Lisboa, Santarém, Burgos, Toledo ou Santiago abren unha xanela ao mundo das cantigas.

«Os topónimos dan moita información do pasado. É unha especie de depósito que queda no territorio da relación dos que viviron nese lugar ao longo dos séculos», expresaba Gonzalo Navaza, membro da RAG e catedrático de Literatura na Universidade de Vigo. No caso da lírica medieval, algunhas localizacións son irreais, como a Insua da Ledicia que figura no lais anónimo de Bretaña; e outras tan concretas como o barrio de Seserigo (Santarém, Portugal).

 Galicia sitúase no epicentro dunha tradición que non deixa de ensinar sobre si mesma. Nas cantigas de romaría, o encontro dos namorados sucede en ermidas como o Monte Faro, en Chantada, a illa de San Simón, nos versos de Meendinho, ou a igrexa de Santiago de Vigo, nesoutros de Martín Codax.

Vigo e Martín Códax

A prosperidade cultural e a estabilidade política das monarquías cristiás peninsulares foi o principal motor da tradición trobadoresca. Así, no século XIII, os nomes de tres xograres quedarían ancorados á literatura de noso: Johán de Cangas, Meendinho e Martín Codax. Todos eles converteron a ría de Vigo nun escenario para a lírica medieval europea.

O Pergamino Vindel, conservado na Biblioteca e Museo Morgan de Nova York, contén sete cantigas de amigo deste último. Trátase dun manuscrito excepcional, onde o mar concíbese como unha fonte de inspiración chea de simbolismo. De 98 versos conservados, 21 mencionan a cidad olívica; e, entre eles, fanse referencia as unha igrexa desaparecida, a antiga Santiago de Vigo ou a de Santa María.

«Dado que Martín Codax emprega nos textos as referencias xenéricas ‘eno sagrado, en Vigo’ e ‘igreja de Vigo’, resulta moi comprometido decidir cal dos dous templos tivo presente o xograr á hora de compoñer as súas cantigas», explican desde a páxina das «Cantigas de romaría». Ademais, da primitiva igrexa románica de Santiago, «cabeza da parroquia que xunto coa de Santa María forma o territorio medieval vigués, pouco se sabe e moito se debate sobre a súa localización orixinal», informa o Concello; xa fose no entorno do Areal, ou máis ao sur, ao leste do monte do Castro.

Suscríbete para seguir leyendo