Traducir en Galicia

No século XIX, na Galicia do Rexurdimento, os esforzos tradutores foron escasos: versións parciais de poetas románticos, fragmentos bíblicos, breves pezas teatrais… Non será, pois, ata o século XX cando comecen a xurdir proxectos de maior alcance. Para situar o galego no diálogo das culturas, o Seminario de Estudos Galegos incluíu traducións e adaptacións en diferentes áreas; a Editorial Galaxia, fundada en 1950, incorporou desde o inicio a tradución como parte do seu programa. Así chegaron as primeiras versións de autores como Shakespeare, Camus ou Kafka, nunha altura na que traducir ao galego era unha forma de resistencia intelectual e política.

A década dos oitenta marcou un antes e un despois. A oficialización do idioma facilitou o nacemento dunha cultura tradutora moderna. As institucións comezaron a apoiar economicamente a tradución. E en 1992 creouse a licenciatura de Interpretación e Tradución na Universidade de Vigo. Vencellada a esta institución, no 2004 aparece a Biblioteca de Tradución Galega.

Os tradutores profesionalizáronse e apareceron novas coleccións específicas —como «Dombate» en Galaxia, ou «Fóra de Xogo» en Xerais— que incorporaron sistematicamente obras universais. O catálogo do galego medrou de maneira notable: de Kafka a Virginia Woolf, de Italo Calvino a Marguerite Duras. Entre os nomes que marcaron o camiño cómpre salientar a Valentín Arias, Basilio Losada, Xela Arias, Evaristo de Sela, Darío Xohán Cabana, Xavier R. Baixeras…

A profesión consolidouse tamén a través da creación da Asociación de Tradutores Galegos (ATG) en 1984, un espazo de encontro e reivindicación que defendeu dereitos laborais e recoñecemento artístico. Grazas ao seu labor, apareceron premios específicos como o Premio Plácido Castro de Tradución, que honra o diplomático e tradutor ferrolán. Anos máis tarde, Hugin e Munin organiza o Premio Realia de Tradución Literaria.

Nos últimos anos, figuras como Xavier Senín, Moisés Barcia, Isabel Soto, Alejandro Tobar, Henrique Harguindey, María Alonso Seisdedos, Xavier Queipo, Eva Almazán ou María Reimóndez contribuíron a unha nova etapa de madurez, con traducións precisas, con criterio estilístico e atención á diversidade lingüística do mundo contemporáneo. Editoriais como Rinoceronte, Hugin e Munin, Kalandraka, Irmás Cartoné, Aira, Urco, Galaxia ou Xeirais facilitan o acceso a grandes nomes da literatura universal.

Nos seus catálogos, Homero, Shakespeare, Cervantes, Goethe, Tolstoi ou Baudelaire conviven cos coetáneos Murakami, Coetzee ou Annie Ernaux. Algunhas delas, apostaron por ofrecer coleccións de tradución sistemática, mesmo en ámbitos como a literatura infantil e xuvenil, o ensaio ou a poesía.

Mais non se trata só de importar obras, senón de recrear mundos en galego. Cada tradutor ou tradutora é, en palabras de Umberto Eco, «un autor en segundo grao», alguén que reescribe un texto para que viva noutra lingua e noutra comunidade. Hoxe, moitos consideran que, malia a precariedade laboral e as tiradas pequenas, a tradución galega é xa unha das máis dinámicas e coherentes do panorama peninsular.

Hai tamén retos simbólicos. Traducir implica decidir sobre normas, rexistros e variedades dialectais. A tradución técnica e audiovisual esixe novas ferramentas e formación específica. E non debe esquecerse a tradución inversa —do galego a outras linguas—, fundamental para dar visibilidade á nosa literatura no exterior.

As tecnoloxías actuais abren camiños inesperados. A tradución automática e mais a IA ameazan con uniformar o estilo e empobrecer a personalidade lingüística das versións. Nun contexto globalizado, traducir supón tecer pontes, mais tamén erguer diferenzas. A tradución galega seguirá sendo necesaria mentres haxa mundo que incorporar e voces que facer soar na nosa lingua. Como escribiu Chus Pato: «Cada palabra traducida é unha casa que lle abrimos á lingua, unha casa que non tiña.»

Por iso, en Galicia, traducir non é só verquer un libro dunha lingua a outra. É tamén traducir o mundo a nós mesmos; é facer do galego unha lingua capaz de dicilo todo.

Suscríbete para seguir leyendo