Facer arqueoloxía en Galicia

No cambio de século, falar de arqueoloxía en Galicia era, para moita xente, evocar castros entre toxos, mámoas medio esquecidas e escavacións de verán que aparecían un día no xornal e desaparecían ao seguinte. Hoxe o panorama é outro. A arqueoloxía galega non só mudou de ferramentas: mudou de escala, de ritmo e mesmo de presenza pública.

Un dos grandes xiros veu da man da tecnoloxía. Se nos anos noventa e comezos dos dous mil a escavación seguía dependendo case exclusivamente da paleta, da libreta e da cámara compacta, hoxe os equipos profesionais traballan con drons, fotogrametría, xeorradar, escáner láser 3D e sistemas de información xeográfica que permiten analizar o territorio como nunca antes. O LiDAR, en particular, revolucionou a mirada sobre a paisaxe: baixo a masa forestal documentáronse novos xacementos, estruturas descoñecidas como as rodas da Idade do Bronce, cabanas e muros que levaban séculos ocultos. Galicia, cuberta de vexetación e con relevo complexo, atopou nesta tecnoloxía unha aliada decisiva.

Nas últimas décadas afianzáronse institucións de referencia como o Incipit e as universidades. A arqueoloxía preventiva e a investigación académica convertéronse nun campo estable, xerando equipos multidisciplinares con arqueólogos, restauradores, topógrafos e especialistas en patrimonio. Este proceso non estivo exento de tensións: cambios legais sen consenso parlamentario nin aval do Consello da Cultura Galega, debilidade do servizo de inspección para evitar o deterioro e incluso a perda progresiva do noso patrimonio (área arqueolóxica de Tourón, mosteiro de Albeos, castelo de Torés, etc.), ou un catálogo público accesible a través da rede que aínda ten moita marxe de mellora. Pero tamén permitiu profesionalizar o sector e ampliar o número de intervencións realizadas en todo o territorio, algunhas delas exitosas e paradigmáticas: San Cibrao de Las, Campo Lameiro, Castrolandín, Aquis Querquennis, castelo de Pambre, os gravados do Outeiro dos Lameiros (Baiona) ou os da Coutada (As Neves).

Paralelamente, mudou a relación coa sociedade. Se antes a escavación era un feito case silencioso, hoxe moitos proxectos contan con visitas guiadas, obradoiros, redes sociais activas e cobertura mediática constante. Os medios de comunicación incorporaron a arqueoloxía á súa axenda cultural con máis regularidade, e cada descubrimento xera debate e curiosidade. A arqueoloxía deixou de ser un asunto de especialistas para converterse, de forma crecente, nun relato social compartido.

Tamén os concellos comezaron a ver o patrimonio arqueolóxico como un recurso identitario: non sempre mediante grandes orzamentos, pero si cunha maior conciencia de que o pasado pode ser motor de cohesión social e un atractivo turístico incuestionable. Por iso hoxe en día a recuperación de castros, petróglifos, mámoas ou castelos forma parte das estratexias turísticas e culturais de moitas administracións locais e provinciais.

Dous actores especialmente relevantes neste cambio foron as asociacións en defensa do patrimonio e as comunidades de montes. Foron moitas as que comezaron a implicarse activamente na protección e divulgación dos bens arqueolóxicos situados nos seus montes veciñais, no seu concello ou na súa bisbarra. Este diálogo entre propiedade colectiva, divulgación e coñecemento científico abriu novas vías de xestión participativa da nosa herdanza común.

Con todo, os desafíos seguen aí. Frear o despoboamento do rural, completar os traballos de Galicia Nomeada de forma profesional, traballar na prevención de incendios forestais ou combater o espolio clandestino de xacementos. A investigación arqueolóxica precisa financiamento sostido. A posta en valor require mans profesionais e creatividade para non converter o patrimonio nun decorado explicado por mans inexpertas.

A arqueoloxía galega dos últimos vinte anos é, en definitiva, unha historia en transición: da escavación illada á paisaxe cultural analizada con datos masivos; do silencio ao relato público; da dependencia institucional exclusiva á colaboración entre universidades, administracións e comunidades. Unha disciplina que aprendeu a traballar coas novas tecnoloxías e a falar con voz propia.

Suscríbete para seguir leyendo