Arquitecturas alén do adanismo

Numerosos membros do oficio criticaron a arquitectura do século XX -e aínda a actual- como algo frívolo e incluso egocéntrico. Segundo eles, sucede que certos colegas chantaron edificios que nada teñen que ver coa súa contorna tan só para vanagloria do rexedor do momento.

Devén sempre san combater o adanismo na análise cultural. O do singular da nova construción leva ocorrendo dende antes incluso de que en Florencia xurdise unha Santa María das Flores, tan larpeira e policromada. Porén, a boa arquitectura atopa ese equilibro: o do necesario destaque para o coñecemento e o da elegancia que sempre se agocha no reverso da obra. Hai aí unha tensión ben difícil de conseguir, pois presupón a mestría, e fala dunhas características non moi prodigada hoxe: sinxeleza, humildade e protagonismo sen histrionismos.

Un exemplo do anterior está na traxectoria do pontevedrés César Portela, autor dunha faciana ben característica: a duns anos 80 que seguen sendo a gran redescuberta urbana e patrimonial. Portela trae para nós esa ollada anovada que recoñecemos na revista das galerías, portas sinaladas e rehabilitación de edificios como a actual sede da Fundación Abanca en Pontevedra ou o Museo do Mar de Galicia, en Vigo.

Ambos amosan unha delicada impronta posmoderna que alicerza na recuperación da forma esencial non tanto conceptual, senón a que recollemos, depurada, da tradición. De aí que as cubertas dos pavillóns e edificios do Museo do Mar nos leven á orografía do horizonte sentimental dunha provincia de Pontevedra coas súas casas en ringleira e verticalísimas cubertas en pronunciadas dúas augas; casas que foron as dunha cidade comercialmente potente, Pontevedra, na liña comercial daquelas industriosas capitais da Europa flamenca, co mesmo gosto pola verticalidade seriada.

Tamén as ventás laterais portelianas nos levan a Pontevedra: velaí a forma renacentista de enfrontar a ventá en esquina, ben caracteristica da Boa Vila. En César Portela, a arquitectura non se explica só polos volumes, senón polos ocos: polas ventás desde as que o habitante mira e é mirado.

É a ventá paradigmática de construcións do casco vello pontevedrés como a da casa reitoral de Santa María, cun oco dividido xusto na esquina por unha pequena columna no ángulo do capitel. Se ollamos a vivenda feita para Arturo Estévez e Aurora Barcala, rematada en Salcedo no 1983, veremos que, malia os materiais modernos, está a esencia tan pontevedresa de enfrontar a visión da esquina, en contraste co macizo barroco compostelán ou co teselado atlántico das galerías coruñesas. E o marabilloso é ver como esa mesma delicadeza se traslada tamén nas vivendas de carácter social, nas que a «esquina pontevedresa» volve relocer e relaciona o pasado co presente.

O xeito de traballar de Portela, esa esquematización que nos é tan agradable á hora de recoñecer as partes da casa, é indisociable daquela corrente que nos anos 70 xa discutía respecto da traxectoria da arquitectura moderna característica da primeira metade do século XX. Do idealismo de Le Corbusier ou o neoclásico Mies van der Rohe, chegamos a Aldo Rossi e a súa contestación a unha arquitectura que gran parte do público xa observaba como carente de vida, demasiado mecánica e con saudade por elementos máis «recoñecibles» fronte aos cubos e casas criticadas pola súa frialdade e pureza extremas.

Proxectáronse así figuras como a de Robert Venturi ou Phillip Johnson, cunhas chaves que engarzaron moi ben co aire contrarreformista no político que tería o seu corolario na hexemonía neoliberal dos anos 80: unha volta ao ornamento, á tradición e ao arquetipo como lugares seguros.

É a época do coruñés (tan vazquista) Pazo da Ópera, do grupo Tau, da vizosa revista Obradoiro da Escola de Arquitectura da Coruña e das aspiracións da Galicia oitenteira, esa punta da civilización recoberta de aceiro, renacemento do piñeiro e do carballo, o aluminio, as vidreiras reinterpretadas e os materiais tradicionais, pero tamén a esquina e a ventá indiscreta de Portela. O oco ao exterior que, á hora de ser galería, como na casa para Xosé Muruzabal, xera espacios onde non os había e identifica a casa das nosas cabezas como a habitación nova e encadrada como mirador ao mundo.

O cemiterio de Fisterra

A tradición e o que lemos dela ás veces xera conflito. O cemiterio de Fisterra, proxectado por Portela, debúxase na costa da Morte como unha serie de miradoiros que ollan o mar.

Portela confesou no seu día que o proxecto axudouno a reconciliarse coa morte. Supoño que podería ser tamén o pensamento dos mestres de obra que erixiron templos como a Maison Carrée de Nîmes ou o Panteón de Roma. Exemplos hoxe anónimos pero igual de transcendentes que unha civilización fixo para lembrar o seu particular máis alá.

O cemiterio porteliano, con moitos anos padecendo o desuso pola deixadez política e a desconfianza que causou para unha parte da poboación, consta de catorce cubos de cemento repartidos a través dun carreiro que deliña a costa xunto con outros tres a modo de capela, sala de autopsias e tanatorio.

A normalización da morte na mente do arquitecto sempre foi paseniño dun receo local que evidencia aínda un lugar de fronteira entre a poética da proposta e a tranquilidade do coñecido, entre unha arquitectura de supervivencia que procurou ben o agocho, ben o neogótico e o barroco como lugares seguros fronte outra que apostou pola mensaxe poética e a vangarda. Todas ocorren en Galicia, en varias capas ao mesmo tempo, como sempre ocorre neste país.

Suscríbete para seguir leyendo