«Apagando o candil»

Conta Xurxo Souto na presentación de Apaga o candil, peza de Cándido Pazó que vén de publicar Editorial Galaxia, que na maior parte da súa vida ao Xestal acompañouno unha sombra escura; pero amais desa que el refire, verdadeira lousa para a dignidade persoal, tamén o acompañou una desconsideración notable e mesmo un desprezo certo dunha parte dos sectores intelectuais do país, que entendían o seu quefacer, a súa expresión artística, como unha pouquidade folclorista, innecesaria e prescindible.

Outro tanto lle aconteceu no seu día a Andrés Do Barro ou a Xoán Rubia, representantes dunha música pop moi necesaria en lingua galega, que non cadraba ben coas consignas políticas do pensamento galeguista dominante. Só algunhas persoas, como o propio Souto ou Manuel Rivas, quixeron e souberon acompañar e promover a súa traxectoria nos anos últimos da súa vida, quizais os máis duros de todos, lembrando que por tras do seu humor, sempre cheo de retranca, había moita pena e dor.

Se se me desculpa a cita, cabería sinalar que se trata do vello e sempre presente conflito entre o que o sociólogo Pierre Bourdieu definiu como sectores da gran produción e da produción restrinxida, dous mundos que se ben non sempre son coincidentes cos da alta cultura e a cultura popular, partillan non poucos dos seus trazos.

Un conflito que en países con situacións precarias ou anormais de desenvolvemento social e cultural, como a España ou a Galicia franquistas, colleu especial relevancia, máis aínda cando se dan situacións de diglosia lingüística e cultural que afectan ao recoñecemento e posta en valor do propio, e máis difícil aínda se pensamos nos usos e utilidades crematísticas ou pexorativas que a ditadura tirou das manifestacións artísticas populares, apostando por un folclorismo rancio e deturpador.

Luís Seoane publicou en 1957, na revista Galicia Emigrante, unha peza única e memorable, en clave de sátira documental, titulada Esquema de farsa, na que denunciaba con moito sarcasmo e obxectividade aquelas celebracións de masas do franquismo que destacaban por un tratamento choqueiro da cultura popular.

Como autor e actor moi vencellado á tradición oral galega, Pazó non podía sentir máis que admiración por un contador que nos anos mellores da súa vida gravou un número importante de discos e casetes con contos populares, que segundo explica Souto aprendera en mallas e esfolladas, nas terras de Bergantiños, ben que una parte das súas achegas son creación propia. Un contador, que, como tamén se lembra, cantaba e tocaba o bombo, e así recuperou a «Marcha do Antigo Reino de Galicia», logo gravada por Los Relámpagos en 1971. Anos despois fixo popular esa cantiga titulada «Apaga o candil».

A peza que comentamos recrea os momentos últimos de Calros, así dito, cando na noite dun catro de xaneiro de 1993, camiño de algures e cabo dun cruceiro vello e decapitado, atópase coa Morte, caracterizada de repoludo gaiteiro e levando nas mans unha maleta e un candil. Inician conversa e despois do recoñecemento mutuo van enfiando temas diversos, lembrando algún conto e algunhas rimas, como as que o contador escribe con ocasión dos graves incidentes que teñen lugar en Carballo cando a veciñanza de Baldaio, apoiada por xentes chegadas de toda Galicia, se manifestaba contra á explotación salvaxe dos areais das súas praias. Un dos moitos exemplos das maneiras en que as autoridades encirran, unha e outra vez, o deterioro constante do noso patrimonio natural. Unha loita na que Calros moito se significou.

Reconto vital

A peza non deixa de ser unha revelación, moi atinada e coidada, da persoa que habitaba tras daquel personaxe ou figura pública, ao que o réxime franquista quixo instrumentalizar, cando emerxe nos primeiros anos sesenta como un cómico moi apreciado nos sectores máis populares da sociedade, moi especialmente entre a diáspora galega que se espallaba por toda España e por toda Europa adiante coa finalidade de aprender idiomas.

Unha sorte de historia de vida, na que o riso provocado pola recuperación dalgún conto ou anécdota alegre, se vai combinando con momentos nos que emerxe con forza a dor causada por aldraxes e desprezos ou pola imposibilidade de vivir con plena liberdade a súa homosexualidade, que tanto perseguía a Ley de Peligrosidad Social (sic.) de 1970, que non poucos dirixentes políticos queren recuperar agora para seguir coutando conciencias e liberdades. Un reconto por veces gozoso e outras amargo co que se mostra o lado máis humano dese veciño de Lema, nas terras de Bergantiños, nado en 1933 no barrio do Monte Alto, cidade da Coruña, fillo dun tranviario e dunha cigarreira.

Suscríbete para seguir leyendo