Fotogramas incómodos

Probablemente sexa a longametraxe máis aclamada sobre a conflitiva temática do «patio traseiro de Estados Unidos» (America’s Backyard). En parte, e sobre todo, pola Palma de Ouro outorgada no Festival de Cannes no ano 1982. Desaparecido (Missing), do cineasta grego Costantin Costa-Gavras, narra a busca do xornalista estadounidense Charles Horman (John Sea) -desaparecido tras do golpe militar en Chile de 1973- emprendida pola súa esposa Beth (Sissy Spacek) e mais o seu pai, Edmund Horman, interpretado por Jack Lemmon nun dos mellores papeis da súa carreira. Mentres percorren un país dominado pola represión e o medo, ambos personaxes descobren a participación das autoridades de USA na manobra golpista.

A película arranca con Charles Horman no interior dun vehículo, observando un grupo de rapaces xogando ao fútbol nun descampado. No mesmo plano conviven as dúas estampas: o rostro embelesado de Horman e, reflectido na ventá do vehículo, o goce colectivo dos rapaces coa pelota. A entrañable escena quebra cando vemos aparecer ao fondo un camión repleto de militares, anónimos e despersonalizados como o trazo «goyesco» no cadro dos fusilamentos —visión premonitoria xa que o xornalista será fusilado—, que poñen punto e final á diversión.

Este plano adquire o significado pleno case ao final do filme grazas á complementariedade doutra escena, na que Edmund Horman, sabedor xa de que o seu fillo fora executado nos primeiros días do golpe, mantén unha tensa conversa co embaixador estadounidense. Mentres Horman observa pola ventá do despacho da embaixada, igual que o seu fillo no inicio do filme, un parque infantil baleiro, o diplomático, nun intento de xustificar a cooperación do seu país co goberno pinochetista, exclama: «Defendemos a conservación dun modo determinado de vida»; ao que Edmund Horman responde: «Tal vez, por iso, non hai ninguén aí fóra».

Por máis que a política internacional sempre foi para Hollywood unha fonte inesgotable de historias, o patio traseiro de Estados Unidos, quizais por un pronunciado sentimento de vergoña propia, nunca estivo entre as preferencias.

Desde unha posición contestataria, podemos atopar tamén o caso de Salvador (1986), filme dirixido por Oliver Stone e escrito por Richard Boyle, xornalista estadounidense especializado nos conflitos internacionais do seu país. A película narra a súa propia experiencia na guerra civil do Salvador onde o exército norteamericano mantivo unha presenza decisiva en feitos moi pouco éticos. Oliver Stone non atopou financiación do seu país para o proxecto, polo que tivo que recorrer a inversores mexicanos e británicos para poñer en pé o filme que, finalmente, foi rodado en México.

Un ano antes, e producida por George Lucas, Haxkell Wexler rodara Latino (Latino: America’s Secret War in Nicaragua 1985), longametraxe que denuncia a participación encuberta de Estados Unidos na Nicaragua sandinista. O dilema que suscita a política exterior a nivel global circunscríbese neste filme ao dilema individual dun veterano de guerra destinado en Nicaragua para adestrar a Contra, un exército de mercenarios financiado directamente pola CIA para derrocar o goberno do Frente Sandinista de Liberación Nacional que, á vez, conta co apoio da Unión Soviética e Cuba. A barbarie que presenza o protagonista lévao a pensar se realmente está a combater no bando correcto.

Se o cine bélico da Segunda Guerra Mundial procura amosar ao mundo o papel liberador de Estados Unidos e, polo tanto, non implica ningún tipo de conflito interno por parte de Hollywood á hora de abordar a temática, o intervencionismo en Latinoamérica, en cambio, non posúe esa áurea benévola do que presumir, co cal, obviamente, non é casual que a industria cinematográfica intentase ocultar a putrefacción no patio traseiro; isto é, no America’s Backyard, alí onde acontece que as xeracións máis novas non poden xogar cunha pelota nas rúas.

«Aínda estou aquí»

Cousa ben distinta é o tratamento, tanto cuantitativo como cualitativo, que as nacións incluídas nese «patio traseiro» ofreceron sobre a súa historia contemporánea, marcada polos golpes de estado, as ditaduras, as guerras, a represión e a presenza de Estados Unidos en todos eses conflitos. Sen máis lonxe, o ano pasado, a película brasileira Aínda estou aquí de Walter Salles, alzouse co Oscar á mellor longametraxe internacional.

O filme aborda a experiencia da desaparición forzada desde unha perspectiva íntima e familiar, afastándose do relato épico ou espectacular da violencia política. A narración céntrase nas consecuencias prolongadas do terror de Estado na vida cotiá, especialmente no ámbito doméstico. Aínda estou aquí propón a memoria como un acto de resistencia. Un dos elementos máis relevantes desta historia é a figura feminina como gardiá da lembranza, unha lembranza que dialoga cara a cara co presente político de Brasil.

Suscríbete para seguir leyendo