Volver a Cunqueiro

Recoñezo, de entrada, que son cunqueirófilo desde antes de pensar en estudar filoloxía. Estabamos nun cámping da ría de Vigo, entre o río Miñor e a praia Ladeira; sería a mediados dos oitenta. Eu rematara as lecturas que levara e procurei algo no expositor de recepción: alí estaba un exemplar de Merlín y familia publicado por Destino. Coñecía o nome do autor por artigos seus na revista homónima, que semanalmente mercaba o meu avó materno.

Malia a advertencia sectaria da viguesa coa que daquela estaba casado, cando lle preguntei por que entre os seus libros non tiña ningún de Cunqueiro («éche un facha»), ao encetar aquela noveliña fiquei abraiado. En canto cheguei a Barcelona, procurei a versión galega orixinal na libraría Sargadelos. Co tempo e xa iniciados os meus estudos de filoloxía galega, foron varios os traballos que fixen sobre o escritor mindoniense.

Agora veño de pasalo en grande coa biografía que escribiu Antonio Rivero Taravillo Álvaro Cunqueiro. Sueño y leyenda (Renacimiento), saída do prelo pouco antes do pasamento do seu autor. Obra moi ben documentada e libre de apriorismos, Rivero sabe resolver moi ben as diversas sombras que houbo na vida do protagonista. Comezando polo tránsito desde a fuxida a Ortigueira no verán de 1936 e a súa entrada na órbita azul mahón, pasando polo retiro a Mondoñedo cando a vida en Madrid se lle fixo imposible e a súa posterior purga e, finalmente e coa axuda dalgúns amigos, a súa recuperación persoal e literaria desde a mesma Mondoñedo a prol das letras galegas, sen esquecer a escrita en castelán por elemental necesidade nutricia.

Non entrarei en detalles que son coñecidos polo máis do público lector destas páxinas, herdeiras daqueles suplementos Artes e Letras, Letras e Suplemento Cultural neste noso xornal, do que foi director nos anos 60. Pero cómpre sinalar que Antonio Rivero exhuma moitos artigos aparecidos en diversos xornais que non sempre foron tidos en conta. Artigos de circunstancias uns, de louvanza necesaria outros; de crítica sincera ou de pura fabulación; asinados co seu nome ou con calquera dos diversos pseudónimos que ao longo da súa vida Cunqueiro empregou.

Rivero afrontou o seu traballo sen querer agochar nada. Ou polo menos, nada do que el tivera noticia. Un tira a conclusión, exenta de maniqueísmos, de que Álvaro Cunqueiro viviu sempre na fantasía, persoal e mais literaria. Un estado que, unha vez fuxido de Mondoñedo en 1936, o levou a surfear –se se me permite a expresión– por riba das ondas que impulsaban os vencedores da guerra como se todo estivese permitido. Incluso cando caeu, seguiu no seu mundo de irrealidade que, malia pequenas travesuras de índole económico, soubo canalizar na súa irreprimible expresión literaria. E conscientemente, ao servizo de Galicia e da súa lingua.

Rivero Taravillo advirte no seu limiar que tiña conciencia de que na biografía de Cunqueiro habería erros e esquecementos. Unha actitude humilde que o honra. Loxicamente, non podía sabelo todo. Agora coñecemos, se imos á vida miúda do mindoniense, que poucos días antes do «18 da sega do 36» (na fala da súa cidade) acolleu a visita do filólogo sueco Bertil Maler, a quen agora coñecemos grazas ao traballo de Mariña Arbor e Pär Larson.

Teño a absoluta certeza –e coincido con Rivero Taravillo– que Álvaro Cunqueiro foi o mellor escritor en lingua galega do século XX. E tamén o mellor entre os galegos que empregaron tamén o castelán. Ninguén acadou un compromiso e unha calidade dabondo como para ter un epitafio que augura que a lingua galega vai durar mil primaveras máis. Tal vez por iso segue a ser incómodo. Para as autoridades galegas e para os mandaríns da cultura, que seguen a dar prioridade ao galeguismo do grupo Nós. A homenaxe en forma de hospital non abonda.

Suscríbete para seguir leyendo