As estatuas do Mestre Mateo

O retorno ao lar de dous profetas

11 DIC 2025 6:11

Desde hoxe mesmo xa se poden contemplar no Museo do Pobo Galego as estatuas do Mestre Mateo, felizmente recuperadas para a propiedade do Concello de Santiago de Compostela despois de 70 anos de espolio e oito de litixio coa familia Franco e dunha intensa campaña tendente á recuperación para o patrimonio nacional galego de tan importantes obras, procedentes da desaparecida fachada exterior do Pórtico da Gloria da catedral compostelá.

Como é ben coñecido, o Mestre Mateo encargarouse de culminar a realización da sé de Compostela na segunda metade do século XII, asinando nos linteis do Pórtico da Gloria o remate da súa obra en 1188. O conxunto mantívose no esencial inalterado até inicios do século XVI cando o cabido da catedral decidiu, en 1519, facer unhas portas no Obradoiro -antes a catedral estaba sempre aberta- o que supuxo desmontar esculturas e relevos que o Mestre Mateo e o seu obradoiro colocaran no pórtico, entre eles as estatuas-columna agora de plena actualidade.

O seguinte banzo na axitada historia destas pezas acontece no século XVIII. A finais desta centuria, o conde de Ximonde Pedro María Cisneros de Castro e Ulloa leva para a súa morada algunhas destas esculturas que chegaron ao século XX en mans dos herdeiros desta familia. En 1933 o escritor e membro do Seminario de Estudos Galegos Fermín Bouza-Brey publica un traballo no Boletín de la Real Academia Gallega co título de «Dúas obras escultóricas do Mestre Mateu», fornecendo información sobre estas dúas pezas; este texto sinala que son propiedade do conde de Ximonde, Santiago de Puga e Sarmiento, estando na casa desta persoa na zona da Ulla -no concello de Vedra-. Literalmente Bouza-Brey di que están «á entrada da casa petrucial mentada, dando frente ao patio de armas que ten diante».

As estatuas do Pórtico da Gloria volven ao pobo / Jesús Prieto

Unha nova volta no destino das esculturas prodúcese en 1947 cando o conde de Ximonde propón a venda das estatuas ao Concello de Santiago. Previamente o concello nomeara unha comisión para estudar o valor das obras que foran ofertadas. Nesta comisión estaba o sacerdote, arqueólogo e antigo membro do Seminario de Estudos Galegos Xesús Carro García. Co informe favorábel desta comisión, na cal estaban tamén Antonio Asorey e José Daporta, o concello compra as pezas por 60.000 pesetas, explicitando o documento de venda que as esculturas non deberán saír da cidade xa que teñen como finalidade acrecentar o patrimonio municipal de Santiago de Compostela. En 1948 son finalmente compradas as obras, sendo instaladas nas escaleiras do Pazo de Raxoi.

En 1961 celébrase unha grande exposición sobre a arte románica, so o patrocinio do Consello de Europa, con seccións en Barcelona (Pazo de Montjuïc) e Santiago de Compostela (Pazo Xelmírez). Neste contexto, as esculturas son expostas como propiedade de ditador, sinalándose como lugar de localización das mesmas é o Pazo de Meirás de onde pasarían á Casa de Cornide da Coruña, tamén en mans da familia do xeneral golpista, chegando na mesma situación de propiedade até o pleito que fixo posíbel a súa devolución este mesmo ano.

En 1988 son expostas entre setembro e novembro na mostra «O Pórtico da Gloria e o seu tempo», organizada pola Xunta de Galicia en Santiago de Compostela, figurando no catálogo as seguinte información de propiedade: A Coruña, Casa Cornide (Propiedade de Duquesa de Franco) (sic).

Identificación

A respecto do tema e valor destas estatuas só lembrar que son parte da obra dun autor senlleiro e dun dos conxuntos máis relevantes do medievo europeo. Cómpre sinalarmos que a escultura do Mestre Mateo no pórtico é excepcional na súa concepción da figura e extraordinariamente avanzada, caracterizándose por un marcado naturalismo nas estatuas-columna, un camiño en boa medida non seguido na arte europea inmediatamente posterior, xa que o gótico francés tenderá a unha representación máis idealizada.

Tamén sobresaen as figuras polo tratamento do movemento e pola reprodución precisa de pregues e panos. O Pórtico da Gloria supón unha obra prima da arte occidental, que terá continuidade en calidade e complexidade estrutural nos grandes pórticos do gótico francés, Reims, Chartres e París.

A respecto da identificación iconográfica, en 1988 estas dúas esculturas foron parte -como xa se sinalou- dunha mostra realizada por mor do VIII centenario do Pórtico da Gloria. Nesa altura o profesor Serafín Moralejo identificounas como Abraham e Isaac, o que foi amplamente aceptado. Hai poucos anos, en 2013, outro investigador, Francisco Prado-Vilar, propuxo identificalas como Ezquiel e Xeremías.

Rematamos reiterando o gozo pola feliz restitución ao Concello de Santiago e polo lugar elixido para a súa contemplación, na mesma cidade onde foron realizadas e nun museo referencial para toda o cultura do noso país como é o Museo do Pobo Galego.