Cela, Galicia e a literatura

Hai lugares que non se visitan: vívense. E hai persoas que non camiñan pola terra: fana súa. É case coma quen abre un libro e xa non o pecha nunca. Camilo José Cela – premio Nobel de Literatura en 1989 – foi unha delas. Abonda con botar unha ollada á súa correspondencia para comprender a Galicia que, alén dunha patria íntima, levaba cicatrizada na fala. Cada palabra é un testemuño; e así o amosa o Consello da Cultura Galega ao facer público o seu epistolar: 231 cartas arredor da conexión do autor coa cultura que o viu nacer.

Iria Flavia, Padrón (A Coruña). Alí comezou, o 11 de maio de 1916, a andanza dun inquieto viaxeiro. Autor de obras notables como La familia de Pascual Duarte (1942), La Colmena (1951) ou Viaje a la Alcarria (1948), Galicia inspiroulle historias e tamén rutas. Así, na súa localidade natal existe hoxe a Fundación Camilo José Cela, instalada nun edificio de aire quieto, onde o visitante pode seguir o fío vital da súa voz: manuscritos, cartas, primeiras edicións, fotografías... «O que aquí se ha de gardar entrégoo á cultura, ese latexado que se expresa en todas as linguas do mundo, presentes e aínda pretéritas, vivas e mesmo mortas, grandes e tamén pequenas, de orixe certa e nobre de berce descoñecido, pero tamén o deposito – e nin por capricho nin por casualidade – no confín do Occidente que me viu nacer», dixo o padronés durante a inauguración do museo, en 1991.

Esas palabras quedáronse gardadas, como tantas outras, ao abrigo da literatura. Hoxe, a colección de cartas exposta virtualmente ao público deixa constancia tamén da relación que Camilo José Cela mantiña cos seus contemporáneos. O percorrido trázase arredor dunha sucesión de relatos que van desde os anos 40 ata a súa morte, no ano 2002. Celso Emilio Ferreiro, Ramón Otero Pedrayo, Vicente Risco, Isaac Díaz Pardo, Lino Novás ou Mariano Tudela son algunhas das voces coas que comparte inquedanzas, fala dos cambios no Dicionario da RAE ou menciona as participacións en galego na revista que fundou: Papeles de Son Armandans.

O traballo de Camilo José Cela enmárcase na España da posguerra; e, malia ao contexto social que atravesaba, non dubidou en publicar textos escritos en galego no mesmo medio, que estivo en circulación entre 1956 e 1979. Foi así un firme defensor da lingua. «E non foi fácil nesa época», sinala o Consello da Cultura Galega. «Na España da carestía e da censura, Cela enarborou un mantra que o acompañou toda a súa vida: «O que resiste, gaña»; e, con esa actitude, conseguiu levar a cabo importantes proxectos, un deles converterse nun importante xestor cultural grazas a rede de «embaixadores» que teceu coa revista e que se espallaron por todo o territorio».

Entre as misivas que enviaba e recibía o literato, son de especial mención as relacionadas cunha tradución de La familia de Pascual Duarte ao galego, cruzadas con Ramón Otero Pedrayo e Vicente Risco; así como tamén as que intercambiaba co seu amigo Mariano Tudela ou con Celso Emilio Ferreira, quen exercía como delegado territorial da revista en Galicia. Con todo, a citada correspondencia foise convertendo co tempo nun espello da vida deste último: desde os seus proxectos editoriais ata as tribulacións económicas de vida, a emigración e o seu descontento coa comunidade galega en Venezuela.

Ao final, Camilo José Cela foi moitas cousas: escritor inmenso, figura incómoda, cronista de vidas marcadas polo momento que lles tocou vivir.

Pero en Galicia deixou algo máis que libros e vivencias: unha constelación de pegadas invisibles; unha forma de mirar o mundo que, aínda hoxe, se pode albiscar fugazmente entre os camiños de Padrón. Sucede cando cae o sol e a terra respira, como se lembrase que ela tamén foi territorio de alguén que escribía para non morrer de todo.

Suscríbete para seguir leyendo