Populismos e autoritarismos

Nos anos sesenta Arendt asimilara o nazismo co stalinismo –os inimigos do «mundo libre»–. Xa nos anos setenta, e da man de Friedrich e Brzezinski, chegouse á identificación do totalitarismo co comunismo, o que deixaba o camiño aberto para establecer a seguinte secuencia cronolóxica no ámbito da extrema dereita: o fascismo italiano dos anos 1920; o nazismo alemán dos anos 1930; e, xa nos tempos da Guerra Fría, as diferentes ditaduras militares ou cívico-militares de dereita, que habilmente xa non eran totalitarias, xa que ese termo quedou definitivamente asociado ás ditaduras comunistas, dende a URSS até Cuba, pasando por China e Angola.

A secuencia renovaríase, unha vez concluída a Guerra Fría, xa nos tempos da globalización, co xurdimento dunha nova expresión política: os populismos.

O termo populismo, o mesmo que pasara co termo totalitarismo, é un produto de academia elaborado a partir dos anos posteriores á «fin da historia» anunciada por Francis Fukuyama. O obxectivo desa nova creación intelectual non era dotarse dun concepto analítico, senón articular un termo co que identificar os inimigos da democracia liberal que, tras do colapso comunista, era o sistema político hexemónico no mundo.

Nese contexto, os novos inimigos, tanto pola dereita como pola esquerda, eran os populismos: un conxunto de discursos políticos –non sempre coincidentes en todos os ámbitos que tratan–, que teñen por obxectivo atraer as masas, ás que dotan dunha identidade colectiva común en contraposición das elites políticas que, pola súa propia natureza, se opoñen aos intereses do pobo.

Neste sentido, a propia definición exclúe os «populismos de esquerdas», xa que o obxectivo da esquerda non é «atraer as masas», senón situar o pobo como suxeito político activo que desenvolva políticas comprometidas coa transformación da sociedade. Neste sentido, unha vez delimitado o concepto, o nexo común a todos os populismos –de dereitas, que son os únicos realmente existentes–, é o seu discurso supremacista, arredor do cal se articula a identidade dun pobo homoxéneo, unha identidade que polo xeral é étnica, relixiosa ou nacional. Velaí a razón pola que os populismos son interclasistas.

Daquela, a partir dos anos 90 empregouse o termo populista –cun certo sentido pexorativo por parte da academia e os políticos tradicionais (liberais, demócrata cristiáns, socialdemócratas...)– para identificar un conxunto de figuras carismáticas capaces de atraeren coa súa oratoria unha maioría de votantes que asumían como válidas as promesas de que a solución aos seus problemas nun contexto de crise eran as políticas xenófobas e identitarias, polo que nalgúns casos se presentan baixo vernices soberanistas fronte a globalización...

Ora ben, que pasa cando os populismos acceden aos gobernos? Que pasa cando o discurso dá paso á acción de goberno?

De populismo a fascismo

A resposta ás anteriores preguntas é sinxela: aplican políticas económicas que benefician exclusivamente ás elites (redución de impostos, recortes en servizos sociais...), poñen en marcha políticas antimigratorias orientadas a frear a chegada de migrantes ou directamente promoven a súa expulsión, exercen un estilo de goberno autoritario preciso para frear o descontento popular...

Velaí están os populistas que chegaron ao poder, primeiro en América Latina: Uribe en Colombia, Menem na Arxentina, Fujimori en Perú, Calderón en México...; logo en Europa: Berlusconi en Italia, Orban en Hungría, os irmáns Kaczynski en Polonia...; e finalmente por todo o mundo: Trump en EE UU, Modi na India, Erdogan en Turquía... e de volta a América Latina: Milei en Arxentina, Bolsonaro no Brasil, Bukele no Salvador... e a Europa: Meloni en Italia...Isto é, cae a máscara e convértense en modernos fascistas.

Suscríbete para seguir leyendo