Pensamentos alternativos

Con brechas e con lazos

Sobre o feminismo (IV)

Manifestación feminista polas rúas de Ámsterdam.

Manifestación feminista polas rúas de Ámsterdam. / FdV

Alfredo Iglesias Diéguez

Na actualidade, o movemento feminista maniféstase en moitos ámbitos: na loita contra o teito de cristal, os solos pegañentos, os abismos de cristal e a brecha salarial no ámbito laboral; en contra da violencia de xénero; na defensa do dereito ao aborto e da liberdade sexual... Ora ben, todas as mulleres experimentan a mesma realidade? Obviamente non: unha muller negra experimenta a discriminación dun xeito diferente a unha muller branca, xa que a súa condición de negra exclúea dun privilexio que si posúe a muller branca, o privilexio racial. Eis a necesidade da interseccionalidade feminista.

En 1989 a avogada negra Kimberlé Crenshaw escribiu un artigo fundacional: “Desmarxinalizando a intersección entre a raza e o xénero”, unha crítica radical de tres sentenzas xudiciais relacionadas co título VIII, relativo á antidiscriminación, da Lei de dereitos civís coa que demostraba que unha muller negra -dentro dos marcos legais establecidos por esa mesma lei-, só podía ser defendida se a súa causa estaba dentro dos parámetros establecidos para unha muller branca ou para un home negro...; pola contra, como muller negra estaba desamparada. Velaí a cerna da proposta interseccional: as mulleres negras atópanse na intersección entre dous tipos de discriminación, a racial e a de xénero, e non gozan de ningún privilexio, nin o racial (do que goza a muller branca) nin o de xénero (do que goza o home negro).Neste sentido, pódese dicir que Crenshaw expresou algo que as mulleres racializadas viñan observando dende 1851, cando as mulleres brancas presentes no auditorio de Akron (Ohio) quixeron evitar que Sojourner Truth subise ao escenario para preguntarlles se acaso ela, unha vella escrava negra, non era tamén muller. Eis a cuestión: as mulleres negras -calquera muller racializada-, non é un apéndice de ningún suxeito ben definido, xa sexa a muller (establecido con validez universal por Simone de Beauvoir a partir da muller branca) ou negro (identificado co home negro, con validez universal), senón que é un suxeito de seu, coas súas propias especifidades, o que abre novas posibilidades, tanto para a súa defensa legal como para a acción transformativa.

Ora ben, as interseccións non só actúan nos corpos das mulleres negras ou racializadas; todas as desigualdades: de xénero, de “raza”, étnica, nacional ou migrante, de orientación ou identidade sexual e tamén de clase -aínda que a miúdo unha desigualdade “esquecida”-, crean situacións de discriminación que non son redutibles só a unha situación discriminatoria: muller trans mestiza lesbiana inmigrante, por exemplo. Unha multiplicidade de situacións discriminatorias que están magnificamente dramatizadas no monólogo “Non só doen os golpes”, de Pamela Palenciano.

Interseccionalidade

Precisamente, esa é a razón pola que a interseccionalidade se converteu na base das políticas inclusivas con perspectiva de xénero; non obstante, se ben a interseccionalidade serve para que as mulleres negras comprendan a súa experiencia discriminatoria, tamén debe servir para que as mulleres brancas sexan conscientes do seu privilexio racial, ao que deben renunciar, porque de non ser así, como sinalaba Rafia Zakaria no seu libro Contra o feminismo branco, 2022), “se as mulleres brancas adoptan os discursos dos homes brancos aos que substitúen na dirección de institucións para seguir a promover as mesmas políticas de exclusión, aínda que o mundo se congratule desa vitoria feminista, seguiremos sendo vítimas das mesmas consecuencias nefastas de quen non goza dese privilexio asumido como propio”’.

Arriba, Louise Michel e Cira Zettkin. Debaixo, Rafia Zakaria.

Arriba, Louise Michel e Cira Zettkin. Debaixo, Rafia Zakaria. / FdV

Mais resulta evidente que, se o obxectivo é pór fin ás desigualdades, cómpre transformar radicalmente a sociedade capitalista; non obstante, ao longo da historia o feminismo burgués e branco (a corrente principal do feminismo), excluíu os lazos con outros movementos herdeiros do proxecto emancipador da Ilustración, como o movemento obreiro, o movemento abolicionista e antirracista ou o movemento indixenista, polo que é preciso tecer fíos contra todos os sistemas de opresión e dominación, dos que o sistema capitalista é o máis nocivo.

As tres vagas: unha crítica

A maioría das historias do movemento feminista adoitan establecer a existencia de tres (ou catro) vagas, todas elas herdeiras das precursoras: Olympe de Gouges, Mary Wollstonecraft e as mulleres da Convención de Séneca Falls, que a partir de 1848 centraron as súas loitas na conquista da igualdade civil e do dereito ao voto baixo o liderado das sufraxistas. Logo, seguindo o ronsel de Simone de Beauvoir, unha nova vaga permitiu a transformación das estruturas sociais e políticas, abrindo novos espazos que antes estaban pechados. Finalmente, no período de entreséculos unha nova vaga centrouse na loita pola igualdade laboral, contra a violencia de xénero, polos dereitos reprodutivos e sexuais...

Non obstante, como sinala Zakaria, trátase dunha historia branquicéntrica, da que están excluídas as loitas das mulleres racializadas, que, por sinalar un feito concreto, foron as pioneiras na loita contra a violencia sexual, denunciando as primeiras violacións en 1866, cando un grupo de mulleres negras relataron ante o Congreso a violencia grupal da que foran vítimas durante as revoltas de Memphis, pero que nunca figura na historia do feminismo.Así mesmo, desa historia quedan excluídas as mulleres da tradición obreira, como Flora Tristán, Louise Michel, Alexandra Kollontai, Clara Zetkin...

Suscríbete para seguir leyendo