Patrimonio

Gardiáns da Historia

Castelo de Monforte de Rio Livre, Chaves

Vista aérea do castelo de Monforte de Rio Livre (Chaves).

Vista aérea do castelo de Monforte de Rio Livre (Chaves). / Arquivo

Na freguesia de Águas Frías do concello trasmontano de Chaves eríxese unha das fortificacións máis destacadas do norte de Portugal: o castelo de Monforte, situado nunha das escarpas da serra de Brunheiro, en posición dominante sobre a poboación e sobre o arroio de Águas Livres. Declarado Monumento Nacional desde 1950, destaca pola súa arquitectura robusta, o seu emprazamento estratéxico e mais a súa consecuente vantaxe defensiva. A estrutura conserva gran parte da súa forma orixinal con imponentes murallas, torres e almeas que transportan á época medieval.

Reza a historia que a fortaleza se construíu sobre un castro prehistórico por orde de Afonso III, concluíndose en 1312, xa no reinado de Don Dinís. Nas proximidades do castelo hai rastros dun antigo poboado romano. De forma rectangular e con murallas sólidas, posúe unha planimetría inusual, xa que ten a torre de homenaxe encostada lateralmente á cima sur, o que lle confire unha singular diferenza en relación a outras fortificacións. A torre é unha edificación sólida de planta cuadrangular con tres pisos en forma de bóveda. É o elemento que dota o castelo da súa imaxe militar máis expresiva. As murallas presentan paredes grosas ás que se accede polas escaleiras estruturadas no grosor do muro nun sistema de “salta cão”.

Gardiáns da
 Historia

Unha perspectiva da fortificación. / Arquivo

O castelo componse dun patio rectangular delimitado polos muros que se atravesaban por dúas portas: a do lado sur, con arco de volta perfecta e van máis estreito, e a do lado occidental, que exercía de entrada principal e poñía en comunicación o bastión defensivo coa vila medieval. A poboación tiña tres portas, rodeada por unha muralla que se conectaba á do castelo. No seu interior existía a Casa dá Câmara, a igrexa parroquial e a Capela da nosa Señora do Prado, edificios que estiveron en pé ata o século XVIII. Con varias reformas ao longo dos séculos, durante a Guerra de Restauración da Independencia portuguesa, o rei João IV (1640-1656) ordenou modernizar as defensas de Monforte, adaptándoas ao fogo de artillería. Desta maneira erixíronse un medio bastión e outras estruturas ao leste da torre da homenaxe.Os dominios de Monforte de Rio Livre foron mantidos pola Casa do Infantado, establecida polo Infante don Francisco, fillo de Pedro II (1667-1706). Co paso dos anos e a perda de poder, a fortaleza comezou un período de degradación ata que no século XIX se acometerons melloras baixo un proxecto para todas as fortificacións nacionais. Coa desaparición do Municipio (6 de novembro de 1853), o castelo quedou abandonado, do mesmo xeito que a localidade. Xa a mediados do século XX consolidáronse as obras de recuperación e consolidación ata ser o que é hoxe, un punto de referencia en calquera visita a Chaves e un testemuño da enxeñería militar medieval. O castelo formaba parte da liña de defensa de Tras-ós-Montes, e é un punto de vixilancia estratéxica da vía romana de Bracara Augusta.

Vista aérea do castelo  de Monforte de Rio Livre (Chaves).  De arriba abaixo: diversas perspectivas da fortificación.  |  FOTOS: ARQUIVO

Vista do corpo principal do castelo. / Arquivo

E como toda fortaleza que se prece, Monforte de Río Livre ten lendas e pantasmas. Unha das máis populares di que por aquí vaga o espírito de María de Noronha, unha condesa que viviu entre os seus muros no século XIV. Era coñecida pola súa beleza e bondade pero tamén polo seu comportamento rebelde. O amor levouna a establecer relación cun humilde cabaleiro contra a vontade do seu pai, o alcalde de Monforte, que ordenou encerrala na torre do castelo. Desesperada, a dama tirouse pola xanela e desde entón a súa pantasma vaga polos arredores envolvida nun longo vestido branco. Hai quen conta que en ocasións se escoitan susurros no interior da torre.

Gardiáns da
 Historia

Un aspecto da edificación. / Arquivo

Cada ano o castelo e os seus arredores son o escenario de eventos culturais e de feiras medievais con recreacións históricas que permiten aos asistentes mergullar na vida de épocas pasadas e rememorar feitos e lendas.

A cidade romana

Monforte de Río Livre forma parte do amplo patrimonio de Chaves, á que os romanos chamaron Aquae Flaviae pola excepcional calidade dos seus mananciais, que forman parte do eixo termal do Alto Tâmega e que a converteron nunha das máis florecentes cidades ibéricas. Chave de defensa estratéxica do antigo reino de Portugal e importante nó de comunicacións, en Chaves cruzábase a calzada que unía Galicia co val do Douro, logo convertida en roteiro xacobeo, e a que ía de Braga a Astorga.

Hoxe como onte seguen destacando, ademais das súas termas, os moitos monumentos do casco antigo. A ponte sobre o Tâmega, construída entre finais do século I e principios do século II, foi unha das mellores aportacións que os romanos deixaron á antiga Aquae Flaviae. Ten case 150 metros de longo e unha ducia de arcos e é un dos sinais de identidade da urbe. Do antigo castelo queda unha airosa torre da homenaxe que encerra unha das mellores vistas dunha histórica localidade que conserva outras notables edificacións como o forte de San Francisco, Monumento Nacional desde 1938. Outras construcións son o forte de San Neutel, a muralla ou os edificios do propio centro histórico, fermoso como poucos. A antiga Aquae Flaviae ten nas termas un dos seus grandes piares en escenarios de belle époque que convidan ao paseo e ao faladoiro no medio de xardíns e lagos.

Suscríbete para seguir leyendo