Ayúdanos a ayudar ¡Suscríbete! Faro de Vigo

Faro de Vigo

Contenido exclusivo para suscriptores digitales

Patrimonio / Ciencias Sociais

O rei Alfonso (Graña) outra volta

Na Casa Museo Pazo da Cruz (Covelo)

Entrada do museo.

Hai xa dezaseis anos que o polifacético escritor, inventor e historiador Maximino Fernández Sendín puxo en marcha a casa Museo Pazo da Cruz, na parroquia da Ermida, en Covelo, un dos seus proxectos máis queridos. Este museo, con alma e con latexo propios, alberga máis de dez mil pezas de interese histórico e etnográfico e unha exposición única, a dedicada a Alfonso Graña, o galego que reinou entre os indios xíbaros da Amazonia durante máis dunha década. A esta mostra permanente súmase a incorporación de material inédito a partir do 4 de xuño, coincidindo co aniversario da última e gran xesta realizada polo aventureiro galego, en tal data de 1933.

“Será a máis grande das exposicións realizadas ata agora sobre Alfonso Graña, con fotografías, nova documentación e arquivos rescatados nos últimos anos. Pretendemos lembrar con esta efeméride a fazaña do emigrante de Amiudal, cando logra chegar, navegando polo Amazonas, a Iquitos, en Perú, co féretro do piloto das Forzas Aéreas Peruanas (FAP) Alfredo Rodríguez Ballón e dous avións que se esnaquizaron na selva, transportando todo iso en dúas balsas que o mesmo Graña construíra. Foi unha xesta sen precedentes pola que foi recompensado polas autoridades peruanas. Foi tamén a súa última e grande aventura, pois faleceu en outubro de 1934, tras doce anos entre os indios xíbaros como “rei” nun territorio da selva amazónica tan extenso como media España”, conta Fernández Sendín.

Graña, con empregados da Standard Oil.

Graña, con empregados da Standard Oil.

O programa de actos para conmemorar a fazaña nonaxenaria comeza o domingo 4 de xuño coa saída desde a Casa Museo Pazo da Cruz ás nove da mañá ata a parroquia de Amiudal, no concello ourensán de Avión, para depositar unha coroa de loureiro na vella vivenda de pedra –xa en ruínas– que viu nacer a Ildefonso Graña Cortizo en 1878. Xa de regreso, ás 11.30, inaugúrase a exposición “Alfonso Graña, rei dos xíbaros” na Casa Museo, que englobará a proxección de documentais inéditos, videoconferencia de familiares de Graña en Perú, visitas guiadas e unha charla sobre o personaxe, impartida polo propio Sendín, autor do libro sobre a súa vida.

Alfonso, con dous xíbaros e César Mosquera.

Alfonso, con dous xíbaros e César Mosquera.

Do mesmo xeito que outros galegos da época, Graña emigrou rumbo a América, descoñecendo que ía ser o protagonista dunha incrible historia. Tras investigar en arquivos, rastrexar documentos e falar con familiares, Sendín publicou en 2005 Alfonso I de la Amazonia, rey de los jíbaros, libro de exitosa aceptación e que acaparou o interese mediático. Nestes últimos tempos seguiu investigando a traxectoria do emigrante, conseguindo contactar con parentes directos que lle enviaron fotos e material para seguir reconstruíndo e actualizando a biografía. O soño de Sendín segue sendo levar a vida de Graña á gran pantalla, como o que é, unha xeira de película.

Graña, cunha nena india.

Graña, cunha nena india.

Retrocedendo no tempo, todo comeza a finais do século XIX e principios do XX. No Amazonas, entre a fronteira de Perú e Brasil, desatábase a febre do “ouro negro”; isto é, o caucho. De aí saíron personaxes como Graña, quen aló se foi a labrar fortuna. É probable que alcanzase o estatus de “rei dos xíbaros” ao contraer matrimonio cunha india que namorou del, quizais a filla do xefe. Mais sexa como fose, adquiriu rango similar ao de monarca e os indíxenas obedecíano e respectábano.De Graña non se sabería nada, porén, se non fose por Cesáreo Mosquera, outro galego emigrante –libreiro de oficio– co que estableceu amizade e que foi trasladando ao papel os relatos que lle contaba o aventureiro.

Á parte da posible descendencia que tivo o “rei dos xíbaros” coa india Macato, Graña volveu só unha vez a Amiudal, en 1910, levando consigo a súa irmá Florinda, que casou en Iquitos e enviuvou ao pouco tempo. Cando Sendín comezou a súa investigación, sobrevivían dúas fillas dese matrimonio de idade avanzada, pero que puideron achegar sobre o seu tío información, fotos e datos inéditos ata entón.

Casa natal de Graña.

Casa natal de Graña.

De Amiudal (Avión) a monarca do Amazonas

Aínda que non tiña estudos, Alfonso Graña era de natural intelixente, de vea aventureira e comerciante nato. A casa na que naceu en Amiudal, en 1878, foi descuberta nunha das investigacións realizadas por Maximino Fernández Sendín e identificada cunha placa conmemorativa por iniciativa do propio historiador. Con dezaoito anos, o que sería futuro “rei” emigrou a Brasil e hai documentos que certifican que en 1910 xa se atopaba en Iquitos (Perú), onde se trasladou para traballar na industria do caucho. O azar quixo que a filla do auténtico rei dos xíbaros se encaprichase del e así logrou salvar a súa vida.

Foi en 1922 cando comezou o seu periplo como monarca dos indios redutores de cabezas, título que ostentou ata o ano 1934, en que morreu por mor dun cancro de estómago, como descubriría Fernández Sendín na súa investigación. Graña ensinou aos indios, entre outras moitas cousas, a desalinizar a auga, a construír chozas impermeables e a poñer en marcha muíños para o gran. O estatus e mais o respecto que por el sentían os xíbaros permitiulle ofrecer protección a outros homes ilustres da época, interesados en facer negocio na zona.

Envorcado en difundir a figura de Alfonso Graña, Fernández Sendín mantén a exposición permanente na Casa Museo Pazo da Cruz, agora ampliada. As auténticas cabezas humanas dos indios son as pezas que causan maior impacto no visitante.

Compartir el artículo

stats