Suscríbete

Faro de Vigo

Contenido exclusivo para suscriptores digitales

O triunfo da diferenza

Historia do pensamento (XXIX)

Bansky, No future. Arquivo

A french theory, como orixinariamente se referiron ao pensamento posmoderno no mundo anglosaxón, xorde en parte como un síntoma da frustración política e social dos mozos e das mozas que viviron a experiencia de “perder o Maio do 68”; neste sentido, a posmodernidade explorará novos vieiros, nos que a diferenza será o eixe central dese pensamento.

Da sospeita á renuncia

O pensamento posmoderno deriva, cando menos parcialmente, das descubertas realizadas por quen Paul Ricoeur, no seu ensaio Freud: unha interpretación da cultura (1965), denominara mestres da sospeita: Marx, quen descubriu que as clases dominantes ocultan a verdade tras un discurso ideolóxico construído para facer pasar o seu propio interese de clase por interese xeral; Nietzsche, quen mediante unha xenealoxía da moral descobre que a verdade é “demasiado humana” para ser certa; e Freud, que descubrira que o eu racional non é máis que unha pequena illa que emerxe no medio do océano do inconsciente autorreprimido.

Así mesmo, deriva dunha “dubidosa comprensión da física”, segundo a cal o mundo é relativo (Einstein), incerto (Heisenberg) e múltiple (Schrödinger). Ademais, tamén deriva das investigacións realizadas por Michel Foucault nas institucións nas que o poder exerce diferentes políticas represivas sobre os corpos, isto é: os psiquiátricos e as prisións, así como sobre a sexualidade, que derivaron no desenvolvemento do concepto de biopolítica, entendido como o conxunto de estratexias represivas orientadas a controlar as nosas vidas.

O resultado?

Malia os desacordos entre os diferentes filósofos posmodernos, existe un aire de familia que os une debido a que todos comparten unha serie de elementos comúns: primeiro, a realidade é plural, fragmentaria e heteroxénea; segundo, o pensamento humano non é quen de producir ningún relato obxectivo desa realidade, polo que a verdade deixa de ser a “coincidencia entre a afirmación e os feitos”, para se converter nun “discurso que serve aos nosos intereses”, como afirma Richard Rorty, e a ciencia deixa de ser a única vía de acceso ao coñecemento, ao postular que existen moitas forma de saber e que o saber é fragmentario, como sostén Gianni Vattimo; e, terceiro, o suxeito queda reducido a unha incoherente mestura de impulsos e desexos, que “garanten a libre configuración das singularidades (diferenzas) e das forzas no desenvolvemento da historia”, polo que negan a existencia dun suxeito social (o proletariado, na tradición marxista) que se sitúe na vangarda da loita e, xa que logo, da construción da historia, como sosteñen o filósofo Gilles Deleuze e mais o psicanalista Felix Guattari.

Unha reacción ante o “fracaso da modernidade”?

Paralelamente, no ano 1974 Jean-François Lyotard, defende “a forza dos afectos” para crear novas imaxes, pensamentos e formas de vida, polo que defende que a partir da liberación dos desexos xorde a posibilidade de desenvolvermos novas formas de resistencia que reafirmen a diversidade do mundo. Porén, se “o mundo non é un, senón múltiple”, como sinalou Gianni Vattimo, quen defendeu a fragmentación e a multiplicidade do mundo, e non hai posibilidade ningunha de emancipación -porque todo se reduce a unha busca persoal da satisfacción do desexo-, que queda? A resposta ofrécea Gilles Lipovetsky, no seu ensaio A era do baleiro (1983): o nu individualismo da (in)diferenza.

De esquerda a dereita, os filósofos e escritores Gianni Vattimo, Jean-François Lyotard, Gilles Deleuze. Arquivo

Non obstante, a pregunta pertinente é: fracasou, como pretenden os filósofos posmodernos, a modernidade? Certamente os vieiros transitados ao abeiro da posmodernidade permitiron profundar en cuestións esquecidas pola modernidade, como os estudos de xénero ou decoloniais, que ao mesmo tempo abriron novos espazos para a loita: o feminismo, o indixenismo, antirracista, o movemento LGBTIQ+..., que ao mesmo tempo visibilizaron a pluralidade de sistemas de opresión, o que vén pondo de relevo a interseccionalidade. Neste sentido, semella que o que fracasou foi a aspiración á emancipación “universal” da man do excluínte suxeito político burgués; agora cómpre tecer as redes que abran un novo camiño á esperanza fronte a barbarie, que non é un camiño transitable.

Os inmateriais

O Centro Pompidou acolleu no ano 1985 unha exposición titulada Os inmateriais, coa que se pretendía transmitir a idea de que vivimos nun mundo inmaterial, xa que, segundo esa forma de abusar da ciencia tan propia da posmodernidade, se a materia é “un estado da enerxía”, [a materia é inmaterial na medida en que] a enerxía é inmaterial. Ora ben, que significa iso? A resposta deuna Jean-François Lyotard: “as novas tecnoloxías poñen en tela de xuízo as ideas da modernidade”, xa que a inseguridade, a perda de identidade e a crise non só se manifestan na economía e na sociedade, senón tamén nos nosos sentimentos, saberes e conviccións, pondo todo en tela de xuízo.

Neste sentido, o autor do ensaio Economía libidinal (1974), no que renunciaba ao marxismo como ferramenta de interpretación do mundo, preguntábase se “o proxecto moderno de emancipación da humanidade, de emancipación a partir do coñecemento, do dominio das artes e dos oficios, da ampliación das liberdades, isto é, o proxecto nacido no Século das Luces, segue sendo operativo a finais deste século [XX]A resposta obviamente é non, como xa manifestara n’ A condición posmoderna (1979), no que sostén que só podemos vivir a diferenza, o que conduce ao relativismo e ao triunfo do individualismo da (in)diferenza cara aos demais.

Compartir el artículo

stats