Arquitectura en tres tempos

«(...) siendo el Balneario de Mondariz, uno de los más concurridos de España, en donde toman sus salutíferas aguas personas de todas las clases sociales y de todas las partes de España y aun del extranjero, es de muy mal efecto el ver por las calles puestos de frutas y de pescados, y las carnicerías en muy malas condiciones de higiene, y atenta la actual Corporación Municipal, á subsanar estas deficiencias y velar por los intereses de sus administrados, ha tomado el acuerdo de acometer las obras de que se trata á la mayor brevedad (...)».

Con estas verbas, cargadas de pragmatismo e certa preocupación pola imaxe pública dun dos centros turísticos máis cosmopolitas da época, o arquitecto pontevedrés Juan Argenti Navajas xustificaba en xullo de 1929 a necesidade perentoria de construír unha praza de abastos en Mondariz Balneario. Non era unha cuestión menor. Aquel veredicto non só sinalaba unha carencia técnica, senón que trazaba a liña que separaba o antigo barrio de Troncoso da modernidade á que aspiraba o concello, constituído apenas cinco anos antes, en 1924.

O proxecto non nacía dun capricho estético, senón da necesidade de ordenar un espazo público que debía estar á altura dos visitantes que frecuentaban o Balneario, pero tamén das necesidades cotiás dos seus residentes. O alcalde de entón, Antonio Almagro, encargoulle deseñar unha proposta que foi incluída dentro dun ambicioso «plano de urbanización e ensanche de la villa» redactado tamén en 1929.

Un proxecto escenográfico

A Praza de Abastos, hoxe rehabilitada e reintegrada no pulso da vila, é un exercicio de equilibrio arquitectónico excepcional. Erguida no corazón do barrio do Subaco, a súa arquitectura non busca romper co contorno, senón abrazalo. Intégrase con naturalidade no tecido urbano da vila, configurando un espazo que se sitúa, intencionadamente, a medio camiño entre a arquitectura colosal do Balneario, e a escala doméstica da que habitaba veciñanza.

Juan Argenti Navajas, o proxectista desta visión, non traballaba sobre o baleiro. A súa experiencia previa no proxecto da praza de abastos de Mondariz (1927) serviulle de semente. Con todo, en Mondariz Balneario o arquitecto refinou a súa proposta, incorporando unha perspectiva escenográfica. O edificio que ergueu é unha versión máis temperada, menos monumental, perfectamente axustada a unha poboación de tamaño inferior, onde a elegancia non se mide pola grandilocuencia, senón pola proporción e a escala.

A pedra, de excelente estereotomía, confire ao edificio unha aura de permanencia e carácter. A cuberta a catro augas, co seu beiril de madeira voado, é un xesto de complicidade á arquitectura popular galega. A súa concepción interna responde ás inquedanzas modernas da época: luz, ventilación e hixiene, os tres piares fundamentais da arquitectura funcionalista europea do primeiro terzo do século.

A fachada simétrica, coroada por un arco de medio punto e unha edícula rectangular, funciona como un xesto de dignidade. Os tríglifos e as pilastras, lonxe de ser ornamentos superfluos, actúan como o marco dunha invitación pública: a entrada a un espazo comercial ordenado e hixiénico.

Cándido Troncoso e a II República

Se a arquitectura é a pel deste edificio, a súa historia é o seu sistema nervioso. A construción da Praza de Abastos foi un proceso accidentado que se dilatou entre 1929 e 1952, atravesando as turbulencias da Monarquía, a efervescencia da Segunda República e a paralización traumática da guerra e a posguerra.

Nesta historia, a figura do alcalde Cándido Troncoso Ucha (1936) emerxe como un dos motores do proxecto. Cando o futuro do mercado semellaba encallado nunha burocracia sen saída, Troncoso Ucha entendeu que a solución non estaba nos planos arquitectónicos, senón na política de alto nivel. O seu logro fundamental foi comprender que unha obra destas dimensións requiría o respaldo explícito do goberno central.

A tal fin, a documentación municipal acredita que o rexedor estableceu unha liña de colaboración directa cos políticos Osorio Tafall, Alejandro Viana e Castelao. Este triunvirato, que simbolizaba o compromiso da República cos alcaldes da provincia, foi decisivo para a viabilidade económica da obra. Osorio Tafall, subsecretario do Ministerio de Trabajo; Alejandro Viana, o deputado ponteareán que tamén foi alcalde de Vigo; e o tamén deputado Alfonso R. Castelao, alma política e intelectual do Partido Galeguista, fixeron valer a súa influencia para lograr unha subvención estatal de carácter excepcional.

Foi este apoio político, froito dunha intelixente labor de lobby, o que permitiu licitar e iniciar as obras. Sen aquela complicidade, sen a determinación deste alcalde, propietario do único serradoiro da vila, por buscar aliados máis alá das fronteiras municipais e sen a receptividade dos deputados republicanos, o edificio tería quedado nun debuxo gardado no arquivo municipal.

O golpe de 1936: un tempo roto

A historia da Praza de Abastos ten un momento de fractura. Cando as obras apenas acababan de comezar, o golpe militar de xullo de 1936 quebrou aquel impulso. O proxecto, que simbolizaba a modernización republicana, quedou interrompido de forma violenta, nun silencio administrativo que duraría anos. O edificio, aínda sen concluír, converteuse nunha metáfora dun país truncado.

A ditadura provocou que o alcalde republicano Cándido Troncoso e o secretario da corporación, o galeguista Santos Lago, foran xulgados en Vigo polas autoridades militares. O alcalde, de 71 anos de idade, foi condenado a unha pena de doce anos de prisión por «auxilio á rebelión», condena que cumpriu só parcialmente (finou en 1945) en diferentes cárceres, entre elas o cárcere de Ponteareas, a Colonia Penitenciaria de San Simón e a Prisión Provincial de Bilbao.

Porén, a resistencia de Mondariz Balneario non rematou alí. Anos máis tarde, nunha Galicia de posguerra marcada pola carestía e as dificultades económicas, Augusto Álvarez do Souto (1941-1949) retomou o proxecto como quen levanta unhas ruínas: actualizou os orzamentos de preguerra a unha realidade de escaseza e conseguiu as partidas necesarias para completar a cantaría das fachadas.

Finalmente, a fase definitiva chegou co mandato de Vicente Currás Franco (1949-1952), farmacéutico de profesión, que impulsou a conclusión da obra. Convocou a poxa pública, adaptou o edificio ás novas necesidades funcionais que a sociedade xa demandaba nos anos 50 e logrou, ao fin, a súa inauguración en 1952. O edificio non foi erguido por un só home, senón por unha sucesión de vontades que, pese ás diferenzas ideolóxicas, coincidiron no obxectivo final: dotar a Mondariz Balneario dunha infraestrutura moderna, hixiénica e funcional.

Un novo aire para un símbolo rehabilitado

Despois dos traballos de rehabilitación que veñen de rematar, a Praza de Abastos comeza unha nova vida. A intervención realizada sobre o inmoble non buscou, felizmente, a súa transformación radical, senón a súa posta ao día. Recuperar e modernizar un espazo que funcionou durante décadas significa agora adaptalo a un século XXI que esixe usos combinados.

Hoxe, o seu interior, amplo, luminoso e diáfano, respira de novo. O mercado xa non é só o lugar onde se compran verduras, peixe ou carne, como ideou o arquitecto hai un século. É un espazo multifuncional e aberto a usos sociais e culturais. É, en definitiva, un espazo vivo.

A modernización deste edificio non é soamente unha actuación arquitectónica; é un acto de actualización e posta en valor. Cando entramos hoxe na Praza de Abastos, ao camiñar sobre o seu novo chan e ver a luz filtrarse polos ocos que protexen os enreixados industriais, estamos a percorrer case cen anos de historia. Vemos o esforzo de varios alcaldes, a mediación de tres deputados que entenderon a importancia do local, e a teimosía de varios rexedores de posguerra por rematar o que outros comezaran.

Este edificio, tal e como describía Argenti Navajas, é a proba de que a arquitectura utilitaria, cando posúe a calidade e a dignidade adecuadas, ten a capacidade de sobrevivir aos seus propios creadores. Mondariz Balneario recuperou non só o seu mercado, senón unha parte esencial da súa memoria colectiva. O edificio do mercado permítenos entender boa parte da historia desta vila de augas a través dos seus muros. E hoxe, grazas ao coidado posto na súa rehabilitación, volve estar preparado para seguir contando historias, cando menos, durante un século máis.

Suscríbete para seguir leyendo