Do Cantábrico ao Atlántico

O arquitecto asturiano Enrique Álvarez Sala y Moris (1910-1995), titulouse na Escola Superior de Arquitectura de Barcelona e exerceu a súa profesión en Galicia nos seus primeiros anos. É autor de tres edificios que destacan no conxunto da súa obra galega: a Casa Reitoral de Bouzas (1946), o mercado de Salceda de Caselas (1949), e a Praza de Abastos do Rosal (1954).

Nese ano de 1954, xunto a outro colega e mandos nacionais de sindicatos de Falange, fixo unha viaxe de estudos a Italia e Alemaña, representado aos arquitectos españois no marco do coñecido como «plan nacional de 50.000 viviendas». Tamén en 1954 naceu o seu primeiro fillo, que bautizou con catro nomes: Arturo, Álvaro, Enrique e José Luís.

O estilo de Sala y Moris reflicte o momento de paso entre o racionalismo puro e as necesidades de habitación de posguerra, combinando modernidade e certa continuidade formal co pasado arquitectónico. En Galicia foi «consejero provincial» do «Movimiento» e arquitecto da Obra Sindical del Hogar y de la Junta de Ayuda a Municipios. Nese contexto proxectou, entre outros, os mercados de Lalín e Tomiño, diferentes proxectos de vivenda colectiva de estilo racionalista en Lalín, Vigo ou Pontevedra, e mesmo o Plan de reforma e ensanche de Salvaterra de Miño (1959).

A súa traxectoria inicial en Galicia deixou tres pezas que condensan a súa mirada entre a tradición e o novo tempo arquitectónico.

Pedra e dignidade: o mercado de Salceda

O proxecto do mercado de Salceda de Caselas, trazado en 1949 e –lamentablemente– derrubado no ano 1994, amosa unha arquitectura que combina funcionalidade e prestixio, sen renunciar á sobriedade propia da posguerra. A súa fachada lateral, perfectamente simétrica, é unha lección de orde e medida: un corpo central máis elevado, coroado por un elegante frontón curvo, organiza o conxunto e anuncia o acceso principal baixo un arco de medio punto.

A composición horizontal, reforzada pola cuberta a dúas augas e o ritmo regular das ventás, dálle á edificación unha presenza serena e proporcionada. A base estaba construída con grandes pezas de granito irregular, traballadas a diferentes texturas, mentres a metade superior mostra perpiaños máis uniformes.

O xogo entre os arcos, as reixas metálicas e os pináculos decorativos sobre o corpo central introduce un ton institucional, case monumental, sen perder a escala humana. A fachada non pretende asombrar ao espectador, senón representar con dignidade o espírito do lugar: un espazo público, aberto, que acolle o intercambio comercial e a vida comunitaria.

O mercado de Salceda é, deste xeito, unha obra que equilibra simetría, oficio e dignidade popular, reinterpretando a linguaxe clásica e galeguista para darlle forma a un edificio útil, pero tamén simbólico: a casa do comercio e da conversa, onde a pedra fala con voz propia.

Casa reitoral de Bouzas: tradición reinventada

Competindo en presenza coa igrexa parroquial de San Miguel, sobre un pequeno promontorio que domina o mar, Sala y Moris proxectou esta casa reitoral, que combina tradición e prestixio. A súa silueta, articulada en corpos graduados e coroada por unha torre, lembra as casas grandes de Galicia. É unha arquitectura que fala do país, mais tamén dunha vontade de dignificación, de dotar a vivenda dun aire señorial.

O edificio, levantado en 1946, xoga co contraste entre o granito da planta baixa e o branco do revoco superior, nun diálogo entre forza e claridade que se converteu nun dos sinais de identidade da arquitectura nobre galaica. As fachadas mesturan elementos autóctonos (arcos de medio punto do soportal, balcóns voados de ferro forxado e miradoiros) con outros alóctonos (beiril granítico quebrado, cuberta a tres augas do volume elevado) que aportan un ton expresivo e algo teatral. Especialmente singular é a parella de ventás xeminadas de inspiración románica e decoración barroca do torreón, reinterpretadas cunha elegancia moderna.

A casa emprega materiais locais –granito ben escuadrado, madeira, tella curva– que evocan o espírito da arquitectura galeguista de proxectistas como Manuel Gómez Román. Nela conflúen tamén ecos do eclecticismo e do historicismo propios da posguerra, que buscaba unha identidade arquitectónica ancorada no pasado pero con mirada contemporánea.

O Rosal: monumentalidade cotiá

A Praza de Abastos deste concello do Baixo Miño, proxectada en 1954, ergue a súa figura rotunda no corazón da vila cunha presenza case teatral. A composición, presidida por unha torre sólida, combina proporción e simbolismo: o arco de medio punto que abre o acceso principal converte o edificio nun verdadeiro pórtico da vida e o comercio cotiá.

A fachada está construída nunha cantería precisa e limpa, que reflicte a luz coa mesma dignidade que a igrexa de Santa Mariña ou o pazo municipal, cos que comparte praza. O volume horizontal da nave, de ventás rectangulares e ritmo constante, contrasta coa verticalidade da torre, que se ergue como un faro urbano, un signo de centralidade e orgullo colectivo nunha vila agrícola en crecemento.

A fonte e a balaustrada de pedra que protagonizan a praza dianteira engaden un ton escenográfico e amable: é un espazo pensado para estar, para conversar, para que a arquitectura dialogue coa xente.

O mercado rosaleiro é, en definitiva, unha obra que transforma o servizo público en arquitectura contundente, con carácter. A súa torre, o seu arco e a súa pedra son máis ca formas: son a memoria dunha época que quixo vestir de monumentalidade a vida común.

Suscríbete para seguir leyendo