Pedro Suárez de Deza, impulsor do Pórtico da Gloria

Na segunda década do século XII naceu unha das figuras máis influentes da historia eclesiástica española: Pedro Suárez de Deza. Aínda que a súa orixe exacta permanece envolta no misterio, a súa vinculación coa poderosa liñaxe dos Deza e o seu nacemento en terras de Lalín son feitos indiscutibles que marcaron o inicio dunha traxectoria brillante.

Foi un intelectual de talle internacional. Tras iniciar os seus estudos en Santiago de Compostela, trasladouse á Universidade de París para acadar o grao de Mestre en Leis. Esta formación europea, habitual entre a elite intelectual dende os tempos de Xelmírez, converteuno no home de confianza do arcebispo compostelán don Martín, de quen foi chanceler.

O seu prestixio era tal que o Cardenal Jacinto Orsini (futuro Papa Celestino III) afirmou que era «a persoa de maior crédito en España». Esta reputación foi clave cando o arcebispo Martín Martínez o enviou a Roma para resolver un conflito diplomático de alto nivel: a súa destitución por parte do rei Fernando II. Grazas á sagacidade de Pedro ante a Curia Romana, o prelado recuperou a súa sede.

O afecto que o Papa Alexandre III profesaba polo galego quedou patente cando o describiu como unha persoa «discreta, sabia e prudente». Foi o propio Pontífice quen, nun xesto de especial proximidade, o ordenou sacerdote e bispo coas súas propias mans o 29 de xuño de 1167. Aínda que algúns cronistas, como Gil González, suxiren que chegou a ser nomeado Cardenal en Roma, outros como Bernardo Dorado cuestiónano. O que é innegable é o seu labor como Bispo de Salamanca entre 1167 e 1173. Precisamente en agosto dese último ano, a súa firma aparece en documentos reais xa como «bispo salmantino e electo compostelán», iniciando así o seu regreso triunfal a Galicia para gobernar a arquidiocese de Santiago.

A pesar das discrepancias cronolóxicas de algúns historiadores antigos, cuxos erros de datación foron corrixidos pola diplomática moderna, a figura de Pedro Suárez de Deza emerxe como a dun mediador indispensable. A súa vida é o reflexo dunha época na que o dereito, a fe e a política se entrelazaban para dar forma á Europa medieval.

A súa influencia non se limitou ao ámbito eclesiástico, senón que alcanzou as grandes institucións de cabalería. Durante a súa etapa como bispo de Salamanca, Pedro Suárez de Deza participou de forma decisiva na aprobación da Regra da Orde de Santiago. Xa como arcebispo, o seu peso político quedou demostrado ao interceder ante o rei de León para lograr a restitución dos bens confiscados á dita Orde, un éxito diplomático que consolidou o seu prestixio. O seu regreso definitivo a Galicia como primado está ben documentado: en novembro de 1173 xa asina como arcebispo de Santiago nun privilexio real outorgado ao Mosteiro de San Pedro de Vilanova, en Dozón. Dotado dunha gran capacidade organizativa, emprendeu unha profunda reforma administrativa na arquidiocese compostelá. Dividiu o territorio en cinco distritos, equivalentes ás actuais vigairías, situando á fronte ao deán catedralicio e a catro arcediagos. Estes últimos tiñan a obriga de ser, polo menos, diáconos, e debían ordenarse sacerdotes no prazo máximo dun ano.

Baixo esta estrutura, a comarca de Lalín e o arciprestado de Piloño (Vila de Cruces) quedaron baixo a xurisdición do Arcediago de Cornado (dignidade eclesiástica pertencente ao cabido da Catedral de Santiago). Para blindar estes cambios e protexer o patrimonio eclesiástico, obtivo en 1174 unha bula solemne do papa Alexandre III, que puxo baixo protección pontificia todas as posesións e inmunidades da Igrexa compostelá, ademais de regularizar o cobro dos «Votos de Santiago».

Un dos seus maiores fitos foi a consolidación de Santiago como Sede Metropolitana. A pesar das fortes resistencias do rei de Portugal e de varios bispos, logrou que a súa autoridade fose acatada nun vasto territorio que transcendía fronteiras. Baixo o seu mando quedaron dioceses portuguesas como Coímbra, Lisboa ou Évora, e españolas como Zamora, Salamanca e Ávila. Naquel tempo, curiosamente, o resto das dioceses galegas aínda dependían de Braga.

Finalmente, o seu legado perdura nos Estatutos-Ordenanza que promulgou para o réxime interno da Catedral. Fiel ao seu carácter dialogante, non impuxo estas normas de forma unilateral, senón que as consensuou cos canónicos e as figuras máis relevantes da época. Estas regras, aprobadas polo Papa en 1178, organizaron minuciosamente a vida comunitaria: desde a liturxia no coro e o hábito, ata as normas de convivencia e comedor, sentando as bases da disciplina catedralicia para os séculos vindeiros. No ano 1179, Pedro Suárez de Deza alcanzou a cúspide do seu prestixio eclesiástico ao asistir ao III Concilio de Letrán xunto aos seus bispos sufraxáneos. Nesta solemne ocasión, recibiu de mans do Papa o Palio, o ornamento que simboliza a máxima dignidade e a súa estreita unión coa Sede Apostólica.

Porén, o seu maior legado para a cristandade chegaría en 1181. Grazas ao seu enorme ascendente ante Alexandre III, o Pontífice concedeu a Santiago o privilexio do Xubileu Compostelán, co desexo de que a cidade fose «un espectáculo para todo o orbe». Estableceuse así que serían anos santos aqueles nos que a festividade do Apóstolo coincidise en domingo, celebrándose o primeiro deles en 1182. Entre os ilustres peregrinos daquela estrea figurou o propio rei Fernando II, cuxa admiración por Pedro Suarez de Deza traduciuse en xenerosas doazóns, como o Castelo de Cotobade ou o Burgo de Pontevedra. O seu labor reformador non se detivo. En 1182, acometeu unha transformación radical ao suprimir os «mosteiros familiares», devolvendo a independencia a estas institucións fronte ao control dos herdeiros segrares. Foi unha medida de tal magnitude que só encontra parangón séculos despois nas reformas do Concilio Vaticano II. Incluso nos acordos territoriais, como a «concordia» asinada co Bispo de Lugo, demostrou a súa habilidade diplomática ao asegurar para Santiago a recadación íntegra dos Votos e a cera nas terras de Deza e Ventosa, reafirmando o seu compromiso coa súa comarca de orixe.

A súa figura destaca pola valentía no campo de batalla. En 1184, liderou a 20.000 homes na batalla de Santarém contra o califa almohade Abu Yaqub Yusuf. A súa intervención foi decisiva para lograr unha vitoria que as crónicas da época compararon en importancia coa mítica batalla das Navas de Tolosa. Pedro Suárez de Deza non só foi un home de leis e batallas, senón tamén o gran impulsor do esplendor artístico da catedral. Baixo o seu mandato, o 1 de abril de 1188, colocáronse os dinteis da maior xoia do románico: o Pórtico da Gloria. Esta obra eterna consagra tanto ao Mestre Mateo como ao seu promotor, o arcebispo, quen tamén supervisou a construción do claustro e a finalización do coro pétreo.

O historiador Antonio García Conde suxire que a figura de San Pedro no Pórtico podería ser un retrato do propio arcebispo, un xesto de recoñecemento similar ao que se atribúe ao «Santo dos Croques» co Mestre Mateo. A súa influencia artística chegou incluso á catedral de Ourense, que recibiu reliquias de San Martín desde Tours grazas á súa mediación.

A súa lealdade á coroa foi inquebrantable, servindo durante quince anos a Fernando II e dezanove a Afonso IX. Tras a morte de Fernando II en 1188, don Pedro cumpriu a última vontade do monarca logrando que os seus restos fosen trasladados á Capela das Reliquias da basílica, nun sarcófago cuxa estatua xacente se atribúe tamén ao obradoiro de Mateo.

No plano político e moral, foi o encargado de resolver a crise dinástica provocada polos matrimonios nulos de Afonso IX coas súas primas, as infantas Isabel de Portugal e Berenguela de Castela. Comisionado polo papa Inocencio III, don Pedro foi quen finalmente levantou a excomuñón ao rei tras o seu arrepentimento. Ademais, preocupado pola integridade do Camiño, obtivo unha bula papal que castigaba coa excomuñón a fraude na fabricación e venda das cunchas de peregrino, protexendo así o símbolo oficial da ruta xacobea. Tras case catro décadas de goberno eclesiástico entre Salamanca e Compostela, o rastro documental deste insigne prelado desvanécese na primavera de 1206. O 6 de marzo todavía consta a súa firma nun acordo de paz entre os reis de León e Castela, pero para o 7 de maio a sede compostelá xa se declaraba vacante.

Crese que foi sepultado no Priorado de Sar, deixando tras de si un legado de santidade, fortaleza e unha habilidade diplomática que transformou a Santiago no corazón espiritual de Europa. O seu aniversario celebrouse durante séculos na catedral o día de Santo Tomás Mártir, lembrando ao home que non só construíu templos de pedra, senón que forxou a identidade da Galicia universal.

A traxectoria de Pedro Suárez de Deza é a síntese dunha formación intelectual brillante e unha fe inquebrantable. A súa rara habilidade para a diplomacia, o seu rigor administrativo e a súa visión universal non só consolidaron o poder da Igrexa compostelá, senón que situaron a Galicia no epicentro da espiritualidade europea para sempre. A súa figura transcende os séculos como o exemplo perfecto do humanismo medieval. Non foi só un clérigo de alta xerarquía, senón un home de Estado, un xurista formado en Europa e un visionario que entendeu o potencial universal de Santiago de Compostela.

Suscríbete para seguir leyendo