Escuadro, pedra e devoción popular no corazón de Deza

Damos por rematada esta serie dedicada ao roteiro románico polas igrexas do concello de Silleda coa visita a San Salvador de Escuadro. O documento máis antigo que se coñece no que se fai referencia escrita a estas terras de Escuadro data do ano 1096. Trátase dunha doazón de don Alfonso, abade do veciño mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro, en favor de Raimundo de Borgoña e da súa muller, dona Urraca de León.

Tamén atopamos unha cita documental no coñecido dicionario de Pascual Madoz, de mediados do século XIX, no que se recolle a poboación daquel tempo –900 veciños– e a súa importancia agrícola e gandeira dentro das terras de Deza.

Como dato anecdótico, destacamos o traballo Los Gil Taboada de Deza: casas de Barcia, Bergazos y Des, publicado no Anuario de Estudos do Deza, número 6, polo investigador Carlos de la Peña Vidal. Nel recóllense mencións documentais ás capitulacións matrimoniais, no ano 1699, de Lópe de Corte e Catalina Fernández de Senra, ambos veciños de San Salvador de Escuadro, sendo don Mateo Taboada o crego da parroquia a mediados do século XVIII.

A igrexa de San Salvador de Escuadro, malia as importantes reformas sufridas ao longo dos séculos –como o engadido da torre campanario e da espadana, sen esquecer as modificacións do conxunto, o aumento da altura orixinal do presbiterio e a sancristía encostada ao testeiro–, conserva diversos elementos moi característicos da súa primitiva fábrica románica. Estes aprécianse, sobre todo, na fachada occidental e na portada principal de acceso ao templo, cuxa orixe se data nos albores do século XII.

Daquela fábrica consérvanse dous pares de columnas que sosteñen as tres arquivoltas e, a modo de remate e adorno, unha fermosa chambrana axadrezada. O tímpano, sen esculturas, amosa gravados circulares con estrelas e repousa sobre capiteis rematados con motivos vexetais e zoomorfos.

O templo presenta unha única nave e unha ábsida de planta rectangular. No seu interior destacan os retablos barrocos do altar maior.

Como acontece coa igrexa de San Martiño de Fiestras, o templo está situado nun alto e o acceso prodúcese por medio dunha esvelta escalinata de pedra con remates en bóla.

Na fachada occidental, entre dúas fornelas cegas, atopamos a porta principal abucinada, con dúas arquivoltas sobre catro columnas acodadas de fuste monolítico liso. O capitel do lado dereito remátase coa figura mitolóxica dun grifón, criatura metade león e metade aguia, con garras e cabeza en postura natural e actitude agresiva, como se pretendese previr ou intimidar os pecadores co seu aspecto fero e protector da casa de Deus.

Tímpano

O tímpano semicircular bilobulado presenta no seu interior un festón de seis arquiños no que se enmarca unha cruz de Santo André, con círculos concéntricos que lle dan relevo, así como dous círculos a cada un dos seus lados, con flores e botón central. O conxunto do tímpano apóiase sobre dúas mochetas con cabezas de animais de expresión feroz e cabeiros claramente perfilados.

Cómpre anotar tamén a existencia, ao longo de dúas pedras do muro, dunha inscrición moi deteriorada, en parte remarcada con tinta, posiblemente nun intento moderno de descifrar o texto, hoxe a todas luces ilexible.

A nave central do templo ilumínase mediante catro fiestras abucinadas, dúas a cada lado, rematadas en arco de medio punto, características do románico. Tamén é propio deste estilo o contraforte que se alza entre o presbiterio, malia estar reformado, e a nave central. Nese punto podemos admirar un Agnus Dei, a modo de cruz antefixa, que sen dúbida foi cambiado do seu emprazamento orixinal nalgunha das sucesivas reformas, xa que o habitual noutros templos é atopalo no piñón superior do testeiro. Presenta unha cruz de Santo André superposta nun círculo, motivo típico de varias igrexas da zona.

No interior do templo destaca un frontal de pedra, moi pouco perfilado, o que semella revelar a escasa habilidade do canteiro que o traballou, e que parece representar a Eucaristía. Tamén atopamos os restos dun baldaquino coa representación da fuxida a Exipto.

No exterior, no adro da igrexa, aínda que evidentemente debemos supoñer que non se trata do seu emprazamento orixinal, atopamos outra escultura rectangular de pequeno tamaño. Nela o canteiro representou un exvoto que, para algúns, podería corresponder a san Roque ou a san Lázaro.

Finalmente, cómpre subliñar a cruz monumental de prata coas imaxes de Cristo e da Virxe María, xunto cos catro evanxelistas, así como san Xoán e a Madalena. Trátase dunha obra do orfebre compostelán Bernal Madera, realizada no ano 1590.

Devoción a Santa Isabel

A devoción a Santa Isabel foi determinante na historia deste templo, tal e como recollen a tradición oral e a documentación. Por iso non podemos esquecer a visita á coñecida como Pena da Auga, onde se sitúa a existencia dunha pequena capela, hoxe desaparecida, ao pé da rocha milagreira. Ata alí acudían, e aínda acoden, romeiros e devotos na procura de remedio para os seus males.

Segundo conta a lenda, foi na parte superior da pena onde se apareceu a Virxe. A cavidade da rocha énchese coa auga da chuvia e, en tempos de seca, con auga bendita. Sexa como for, do que ninguén dubida é do fervor e da devoción das xentes que se achegan desde lugares afastados buscando o milagre e a curación dos seus males.

[A miña gratitude a Mónica González Conde, concelleira de Cultura do Concello de Silleda, pola axuda prestada ao longo destes sete capítulos do roteiro do románico, así como a José Antonio Fondevila, que fixo posible –e máis que agradable– a visita ás igrexas de Fiestras e Escuadro. E, desde logo, moitas grazas aos sancristáns que nos abriron as portas das diferentes igrexas ao longo da serie, sen dúbida parte máis que importante na conservación e posta en valor deste patrimonio].