A derradeira lección do mestre

Cando chamei por primeira vez a José Freixanes (Pontevedra 1953 - Madrid 2025) para que viñera a Artistea dar unha masterclass, respondeu con evasivas. Pediu máis información, pero foi claro ao especificar que xa non facía esas cousas; levaba 20 anos sen dar unha conferencia máis alá das aulas da súa facultade. Ao colgar, estaba certa de que se negaría a asistir, mais escribinlle mesmo así. Expliqueille que a miña compañeira Alba Nogueira e mais eu estabamos a preparar unha edición do programa de residencias artísticas centrada nas artes efémeras, coa vontade de facer coincidir a exposición final dos traballos coa noite do Corpus Christi, de grande tradición en Ponteareas, e que queríamos que as artistas residentes traballaran en paralelo ás alfombreiras e alfombreiros, cadaquen na súa disciplina. Non pasaran nin 24 horas dese e-mail, e José Freixanes estaba a chamarme de volta con voz entusiasmada.

Logo desa chamada viñeron máis, nas que dominou o desexo de estar na rúa connosco, a noite do Corpus, e poder ver de preto o traballo que pensabamos facer. Chegou a dicir que quería estar alí para poder aprender do que faríamos, e a min case me cae o teléfono da man. Inmediatamente disculpeime: como ía aprender el de nós, cunha traxectoria de máis de 50 anos; en todo caso sería un honor, para nós, aprender del. Pero era un home firme, e pechoume a boca falando de todo o que aprendera vendo traballar ás mulleres da India no rangoli, ou do seu alumnado en cada proxecto que facían con el.

E é que José, con 72 anos, conservaba esa capacidade de abraio que disque caracteriza a artistas e cativada, se cadra porque é fácil que, cos anos e as decepcións, o abraio marche e deixe instalarse á amargura. Penso que o seu secreto para manter esa habilidade infantil era falar con sinceridade, mesmo se a verdade podía ter arestas. Non tentaba impór a súa visión, nin tiña a vontade de ferir, pero tampouco calaba nada que percibise con claridade, mesmo se podía causar incomodidade no outro. Pode ser que sexa nos espazos de fricción, nos que o ego se tensa, nos que a evolución é posible. Sabíao ben el, que co Grupo Atlántica renovou por completo a escena plástica galega, e durante toda a súa carreira hibridou sen medo linguaxes, tradicións e técnicas, coa única vontade de establecer conversas reais entre as obras, as persoas receptoras e as creadoras. Freixanes puña a técnica ao servizo da verdade. Se cadra esa foi a aprendizaxe que trouxo a Artistea: para crear unha boa obra hai que estar en disposición de ofrecerse a ela, de sacrificarse. Xa dicía Auden que «sen un alicerce de sangue (ten que ser humana, ten que ser inocente) ningún muro secular se manterá en pé».

Temos moita sorte, as persoas que vivimos ese par de días preto del: Alberto, Camile, Irene, Noa, Sergio, Silvia, Alba e mais eu. Foi o amigo, artista e, por veces, ser cuántico, Alfonso Pexegueiro, o que me recomendou que trouxéramos a Freixanes a Artistea, facilitando unha confluencia tan breve como significativa. Alégrome de terlle feito caso. Moitas veces vivimos os acontecementos coma se foran vulgares, no sentido de facilmente replicables, para só decatarnos en retrospectiva da súa singularidade absoluta. É unha das traxedias máis belas da existencia: só podemos vivir cara adiante, pero só podemos comprender cara atrás.

José Freixanes non puido quedar en Ponteareas para vivir a noite do Corpus Christi, porque coincidía co aniversario da súa filla, e tiña moi claro onde quería e debía estar: nos lugares nos que a presenza, sempre tan efémera, importa de verdade. Convidámolos a volver ao ano seguinte, a el e á súa fortísima e brillante muller, Olvido, e agardamos tranquilas que ese día chegase, como se a vida fose un material sólido que se pode xestionar con certeza. Pero non é así.

Moitas cousas poden cambiar nun ano, e José Freixanes nunca verá unha noite de Corpus. Marchou para non volver o pasado 25 de novembro, e deixounos a derradeira lección do mestre: as cousas máis valiosas da vida son as que posúen a cualidade de esfarelarse nas mans coma os pétalos dun tapiz de flores.

*Dramaturga, graduada na ESAD de Galicia, Master en Xestión Cultural e colaboradora de FARO DE VIGO.