06 de noviembre de 2016

Xosé Ramón Pena: "Otero Pedrayo, Dieste e Castelao marcaron as liñas da narrativa galega antes da guerra"

"Manuel Antonio e Álvaro Cunqueiro compartiron con García Lorca un común vangardismo rupturista"

06.11.2016 | 04:55
Xosé Ramón Pena. // Eli Regueira

Escritor e autor de referencia no eido dos estudos literarios galegos, o tamén colaborador de FARO DE VIGO, Xosé Ramón Pena ven de publicar "Historia da Literatura Galega III. De 1916 a 1936. A xeira das Irmandades da fala" (Edicións Xerais), volúme que será presentado o próximo martes, 8 de novembro, na sede da Real Academia Galega na Coruña.

- A grande"ousadía" das Irmandades foi pretender que o galego, daquela a "lingua da xente probe", se elevase ao uso cotián das clases medias-altas de Galicia. No seu tempo non o conseguiron pero, hoxe, malia as eivas evidentes, o galego subsiste e é usado por todas as clases de Galicia. Viviríamos esta realidade de non teren existido as Irmandades?

- Existe aínda un digamos "vicio" que consiste en soster, erróneamente, que a lingua galega sempre estivo vencellada á xente máis humilde. Iso non é certo pero, dito isto, é verdade que o que pretendían as Irmandades era extender o uso do galego a todas as clases sociais e que nese momento histórico, é dicir, no do nacemento das Irmandades, o uso cotián da nosa língua estaba cáseque cinguido ao que coñecemos como clases baixas e, maioritariamente, rurais. Qué ocorre? Pois ocorre que todo o que fan as Irmandades morre o 18 de xullo de 1936 e que non sería ata as décadas de 1940/1950 cando dalgún xeito volve a retormarse o seu obxectivo pero xa doutra maneira, unha maneira que comeza a cristalizar nos anos de Transición, nos que para nada nos remontábamos ao legado das Irmandades. Polo contrario, como o de case todo o que sucedeu antes de 1936, delas volveu a falarse dende hai relativamente poucos anos, e así é como redescubrimos que, ainda que sexa indirectamente, o labor das Irmandades no campo da normalización ía encamiñado a conquerir ese obxectivo de ter unha lingua propia non só vencellada ás clases baixas, senón á sociedade galega en toda a súa integridade, que é o que, ainda que coas súas eivas, reflicte a realidade de hoxendía.

- Houbo algun intento serio de normativización do galego entre 1916 e 1936?

- Houbo intentos, iniciativas, como a Gramática de Luís Freire ou as Bases para a Unificación do Idioma do Seminario de Estudos Galegos, pero para que fosen serios no senso de viables terían que haber tido posibilidades de aplicación práctica no conxunto da sociedade. É evidente que, nese sentido, non o foron porque, entre outras razón, non había institucións autonómicas como as de hoxe.

- Academia Galega si que había.

- Xa, pero eu refírome á capacidade de utilizalo na Administración ou no Ensino, por poñer dous exemplos. De todos os xeitos, tamén hai que recoñecer que neses anos a cultura escrita galega era aínda moi pequena.

- Os cataláns si o fixeron.

- Os cataláns si, pero é que eles nesa altura xa ían moi en serio no proceso da autonomía e, a difererencia do que ocorría no resto de España, en Cataluña xa se rompía o turnismo político liberais-conservadores. Realmente, a Academia Galega comezou a preocuparse polo idioma cando os intelectuais das Irmandades empezaron a ingresar nela, e iso non sucedería ata os anos 30, no período republicano que, como todos sabemos, foi moi curto.

- Se a esta etapa da Historia da Literatura Galega que abrangue o seu libro, Vde. denomínaa os "Anos de Prata". Cales serían os "Anos de Ouro" se é que chegaron?

- A denominación de "Anos de Prata" non é miña, senón doutros autores, nomeadamente de Mainer, que por certo se refire a "anos de prata" da literatura española. É un xeito de chamarlle a este período da nosa historia literaria e, á espera da valoración que dentro duns anos se faga do que está a ocorrer agora mesmo, na actualidade a etapa dos "Anos de Ouro" fica reservada á Idade Media, isto é, a do movemento trobadoresco.

- O capítulo 10 está dedicado a Manuel Antonio, Cunqueiro e García Lorca. Cál é o nexo común entre estes tres poetas para que Vde. decidirá incluílos nun mesmo capítulo?

- Aquí temos que volver ás Irmandades da Fala, que foron as que primeiro pretenderon formular de maneira nítida e sistemática unha pregunta clave aínda vixente na actualidade: Qué é cultura galega? Iso atingue á creación dunha estética nacional, e aí hai varias respostas. Hai a resposta tradicionalista (Noriega Varela), a ortodoxa (Cabanillas), a da nova estética de Amado Carballo?.e logo hai outra resposta, rupturista, verdadeiramente anovadora, que en termos teóricos só chegou a manifestar Manoel Antonio. Esa resposta vangardista, malia que non en forma de manifesto nin tan contundentemenente, tamén se aprecia no primeiro Cunqueiro e en Lorca, que é un poeta alófono, pero que formaba parte da vangarda española daquela época. Daquela, ainda que só Cunqueiro e Manoel Antonio están directamente relacionados, a Lorca decidín incluílo ainda que, salvo nos "Seis poemas", non forma parte do sistema literario galego, si que, en troques, comparte ese rupturismo.

- Cales foron os xéneros narrativos máis recurrentes e cáles as temáticas máis tocadas durante esta etapa neste periodo 1916-36?

- Unha das teimas das Irmandades foi a da creación dunha novela popular galega, algo que vai en correlato co que pasaba nas letras españolas nesa época. Tratábase de construir unha narrativa popular que chegase ás clases medias, e que falase fundamentalmente dos temas urbanos co obxectivo de interesar a esas clases e, tamén, a aquela parte da clase proletaria que xa estaba empezando a aprender a ler, a alfabetizarse a pasos axigantados. De aí veu unha proliferación de xéneros e temáticas, pero se falamos dun análise dende o punto de vista das obras imperecedeiras, unha das temáticas máis recurrentes foi a que cultivou Otero Pedrayo, o relato simbólico identitario, é dicir, un relato que procura na paisaxe, na lingua e nos costumes do pobo galego os sinais de identidadeidealizándoos na aventura do eu propio e do grupo ao que pertenzo Hai, por outra banda, unha segunda corrente forte que é a que eu chamo o relato neopopular, caracterizada pola utilización da cultura popular para crear un modelo de literatura culta, no que destacan Castelao ("Retrincos") e Rafael Dieste ("Os arquivos do trasno").

- Como balance xeral é sintético, cál faría Vde. desta etapa da historia da literatura galega?

- Para min esta é claramente a historia dun soño incompleto, un soño que acabou nun pesadelo, un soño cheo de contradiccións e atrancos tal vez, pero que no seu momento serviu para sentar as bases dunha verdadeira cultura nacional galega.

Compartir en Twitter
Compartir en Facebook

Cultura

La obra se expone en Montevideo // EFE
El gallego José Suárez, protagonista en Uruguay

El gallego José Suárez, protagonista en Uruguay

Su obra, que se expone en Montevideo, recuerda al gallego que se exilió tras estallar la Guerra...

Patti Smith se queda en blanco al interpretar una canción de Dylan en los Nobel

Patti Smith se queda en blanco al interpretar una canción de Dylan en los Nobel

"Lo siento, estoy muy nerviosa", dijo la artista, que repitió la canción de Bob Dylan desde el...

Protagonistas de la movida viguesa felicitan la Navidad

Protagonistas de la movida viguesa felicitan la Navidad

Personalidades vinculadas a la cultura de la ciudad olívica realizan una divertida parodia de los...

Diez series latinas para ver en Netflix que no son ´Narcos´

Diez series latinas para ver en Netflix que no son ´Narcos´

Hoy en día, hablar de ficciones latinoamericanas ya no es hablar sólo de culebrones

Fanzine, el retorno de la contracultura

Fanzine, el retorno de la contracultura

El Halcón Milenario dedica un evento a la autoedición de estas piezas con la participación de una...

Más de 76.000 personas piden retirar el vídeo de Maluma por ser machista

Más de 76.000 personas piden retirar el vídeo de Maluma por ser machista

El videoclip y la letra de una canción del artista generan controversia por cómo presentan a la...

 

Lotería de Navidad 2016

Lotería de Navidad

Enlaza con la ilusión

Consulta los principales premios y la Pedrea de la Lotería de Navidad. Descárgate el widget y comprueba tus décimos.

 
Enlaces recomendados: Premios Cine