X.M. DEL CAÑO - OURENSE
O seu avó, Paulo Manzano, chegou a Ourense como técnico, para montar a central eléctrica do Campo da Feira. O seu pai, Alberto, naceu no País Vasco e incorporouse a esta cidade a unha curta idade, cos seus proxenitores. Traballou en Alfredo Romero. Durante a Guerra Civil, ía vender "Anís Compostela" ó fronte, como viaxante da fábrica "Gómez Martín" de A Ponte. E rematou facendo o edificio máis alto que había daquela na cidade, á entrada da ponte nova, que lle chamaban "O rañaceos".
-A vida do seu pai foi evolucionando.
-Montou un almacén de coloniais en Vigo. Tamén tivo o primeiro bar de tapas, na rúa do Paseo de Ourense. E despois montou, cun irmán, "La casa de las medias".
-¿Onde naceu vostede?
-Nunha casa da rúa da Barreira.
-Son varios irmáns.
-Os meus pais tiveron catro fillos: unha muller e tres homes. Eu son o máis novo.
-Vivían nunha casa con moitos medios.
-Os meus pais defendíanse, pero a cousa foi decaendo.
-¿Como lembra a súa infancia?
-Foi moi bonita. Xogabamos na rúa da Barreira e nas Burgas. Faciamos espadas coa leña que viña para os catro fornos de pan que había onda as Burgas. Frecuentabamos a Barronca. Chegabamos ata o Pozo do Inferno, onde se atopa a Muiñeira, que van a converter en Centro de Recursos Termais. Aprendín a nadar no Barbaña e no Sila, onda O Polvorín. E cando perfeccionabamos a técnica, pasabamos o Miño a nado. Eu nunca cheguei a facelo. Durante a miña infancia, cando pasaba o bispo, deixabamos de xogar para irlle bicar o anelo. Os gardas municipais levábanos a pelota, que nós lle acababamos quitando. Conviviamos cos rapaces do Asilo da Barreira.
-¿Como era o Ourense daquela época?
-A rúa Doutor Fléming non existía, era campo. En Xoán XXIII non vivía ninguén. Alí estaba o campo de fútbol dos Maristas. A rúa Curros Enríquez era campo. O parque de San Lázaro era o campo da feira. Alí estaba a capela de San Lázaro. Eu vivía na rúa da Barreira, como xa comentei, e Xaime Quessada residía na rúa Lamas Carvajal, que era unha zona de señoritos. Os da rúa Colón e da Liberdade tamén eran inimigos nosos.
-¿Vostede nunca chegou a pelexar con Xaime Quessada, na infancia?
-Non sei se cheguei a loitar con Quessada, pero pelexabamos a pedrada limpa cos de Juan de Austria. Nós cando tiñamos unha batalla forte, levabamos de mercenarios ós rapaces do asilo. A eles non lle importaba abrirlle a cabeza a calquera, porque eran do campo; viñan fortes.
-¿Por que colexios pasou vostede?
-Estiven de párvulo na Graduada, fronte ó Xardín do Posío, nas monxas de Santo Domingo, con Sor Sabina, no Luís Vives e en Salesianos.
- Vostede comezou coa escultura dun xeito casual.
-Ós doce anos, cando ía empezar a traballar nunha xoiería, enfermei do pulmón e ingresáronme no Sanatorio de Piñor. Estiven alí catro meses. A primeira aproximación que realicei á escultura foi facer portarretratos con caixas de puros, coma os demais enfermos. Cando me deron de alta, ingresei no Doce de Outubro, onde empecei a tallar. E rematei traballando nun taller de mobles, na rúa dos Baños. Incorporeime a Sindicatos. Fun traballar como tallista cunha beca a Celanova. E máis tarde despraceime con outra a Compostela, onde traballei no taller de Liste. Fun modelar á Escola Mestre Mateo.
-¿En que data fixo a primeira exposición?
-En 1960, no Liceo. Despois coñecín a Xaime Quessada.
-¿Cales foron os primeiros contactos que tivo vostede co mundo artístico de Ourense?
-Coñecín a Virxilio e a Arturo Baltar na Escola de Artes e Oficios. Tiñamos a Faílde de profesor. Despois da primeira exposición, entrei en contacto con Vicente Risco, Manuel Prego e Conde Corbal.
-A taberna do Tucho era o punto de encontro.
-Iamos tomar o viño todos os días alí, con Don Vicente. Tamén aparecía Ferro Couselo. Puxémoslle o nome "O Volter", porque Risco dixo: "Iste bar lémbrame O Voltaire de Zurich". Fixémoslle unha homenaxe a Vicente Risco e inaugurouno Otero Pedrayo. Era un niño de inquedanzas e de aperturismo. Todo o mundo que viña a Ourense tiña que pasar por "O Volter".
-Vostede formaba un tándem artístico con Xaime Quessada ¿A vida sen Xaime non é o mesmo?
-Eramos máis que amigos. Noto a falta del, porque non teño quen me rife.
-¿Cales foron os mellores momentos que viviu con el?
-Descubrimos xuntos a vida, a democracia e a arte. Neso estabamos moi irmandados.
-Compartiron éxitos en distintos países do mundo.
-En Lisboa, México, Estados Unidos..., e fixemos unha peza xuntos dedicada á memoria da República en Xixón.
-Tamén tiveron os seus enfados e as súas pelexas.
-Si, moitas veces. Diciámonos as verdades á cara.
-Pero o sangue non chegaba ó río.
-Non eran discusións. A veces colliamos vacacións e non nos viamos durante unha tempada. Unha delas durou un ano. E foi o peor que puido pasar, porque todo o mundo estaba máis preocupado ca nós.
-¿Como lembra a Xaime?
-Xaime Quessada era unha boa persoa; era a verdade.
-¿Como o cualificaría?, dende o punto de vista artístico.
-A Xaime admirábao como amigo e queríao como artista.
-¿Que tipo de obra está facendo vostede agora?
-Sempre fago figura humana. Jorge Oteiza dixo que eu obrigábao a traballar moito, porque facía xeografía humana.
-¿Que persoas lle axudaron a madurar como escultor?
- Vicente Risco, Xaime Quessada…; sobre todo estar entre artistas e viaxar moito.
-Vostede decantouse pola vangarda.
-Eu partín da vangarda; non podía repetir a obra que facían Faílde e Baltar.
-Comezou coa madeira.
-A miña primeira exposición foi de tallas de madeira, que representaban figuras humanas. Algunhas fíxenas coas vigas do Museo Arqueolóxico que me regalou Ferro Couselo cando se restaurou.
-¿Onde montou o primeiro taller?
-No terceiro piso da casa da miña nai, na rúa Barreira, e despois leveino para a Rampa de Sas.
-¿Como acolleron a súa obra?
- Na primeira exposición, vendéronse bastantes pezas.
-¿Cando se deu conta de que a escultura era o seu camiño?
-Aínda non o sei agora.
-Máis tarde, decantouse polo barro.
-Seguín moito tempo coa madeira, pero agora sinto máis o barro e o bronce. Eu son un escultor atípico; non teño naves nin talleres. Tamén facía deseño de xoias para unha firma catalá. Agora só as preparo por encargo. A pedra non me interesa, non me gusta traballala; cánsame, abúrreme.
-¿En que lugares viviu vostede?
-En Ourense, Santiago e Ibiza.
-Mostrou a súa obra nas principais cidades do Estado.
- Fixen exposicións en Madrid, Barcelona, Ibiza…, ademais de Portugal, México e Estados Unidos.
-¿Como tomou vostede o seu nomeamento, como membro da Real Academia das Artes?
--Penso que debe entenderse coma un recoñecemento ó traballo que fixen durante todos estes anos.
